Мэргэнд буусан чоно

THE RELATION OF "THE UNIVERSE TRIPLES", PHILOSOPHIC POETRY, WITH THE NATURE

2012-02-28T16:47:00.001-08:00

Writer,laureate of the Union of Mongolian writers. Ts. Tumenbayar

POETRY PURIFYING THE SOUL

/The XXVI World Congressof Poets/

One of the major genres of Mongolian folklores isthe triple lined poems called "The Universe Triples", based on theharmony between human being, nature and way of living with a sense ofphilosophy.

The scholars who had studied "The UniverseTriples" noted that this is one of a kind, unique type of poetry.

The Japanese also have a kind of triple linepoems called "Haiku". However, the "Haiku" and "TheUniverse Triples", Mongolian traditional folklore, are totally different.

The Mongolians live in the heart of Asia; have 4seasons with very extreme climate, plus 40 degrees Celsius in summer, minus 40degrees in winter. For millenniums we have observed our environment,accumulated rich intellectual wealth and worship the nature. Thus we, Mongolians,are experienced to live in harmony with the nature.

Based on our experiences, sharp eyes andintellectuality the dependence and relationship of matters have beenobserved and practiced in our everyday life. Suchas: in nomadicculture the herdsmen forecast weather by observing the sun, moon, stars, movement of clouds, winds and other natural phenomenon.Therefore, it is obvious that such a great poetry, "TheUniverse Triples", had been created.

I strongly believethat thereis no other country in the worldwhich has such a distinctpoetry as "The Universe Triples". It perfectly illustrates the reality along with the delusion, whilecomparing human soul andway of living with phenomenon of nature and bringing out their similarities. Therefore it stays in ones mind forever.

For Example: in "The Universe Triples of layers" The skyhas layers of clouds The earth has layers of grass Theocean has layers of icy

If only look atthe number, withinMongolians the number 3 has meaning of "Power" andused to call it "Kuchu". In many countriesdepending on their traditions and religions they havedifferent numbers that theyworship or do not like. No different from that we, Mongolians,regard the number 3 and 9 as symbol of goodness. There are number of literature works, folklore, puzzles andmyths that are illustrate under the 3 and

believedto bring the good. Moreover, this respect for the 3 expands to the 9, 27, and81

and hadbeen used in many different traditional rituals and ceremonies and it hasdirect

connectionto an understanding of the Three Universe.

The combination of events, matters and naturalphenomenon mentioned in the

UniverseTriples are incomparable saying. For example:

"TheUniverse Triples of Rich"

The Sky is rich with Stars

The Sea is rich with water

The Earth is rich with roots

"TheUniverse Triples of Light"

Water is light when pour

Feather is light when fly

Grass is light when pick it up

" The universe triples ofcold" The eagle born in the mountain isn't cold The fish born in the riverisn't cold The uigur born in the hut isn't cold

"The universe triples of green"

Thefern is green while the cliff is black

Thebile is green while the liver is black

Thealgae is green while the water is black and etc.

It isvery much impossible to find such comparison to replace the above mentioned and the rest of TheUniverseTriples.

TheUniverseTriples reflects and connects human mindand the nature, three periodsof birth, life and death of human being and three conditions of existence; furthermore it hasgreat dealof importance for knowledge. Moreover, Mongolians created one of the greatest poetry, The Universe Triples, whichexplains natural evolutions along with reality in connection with human life and it should be considered as unique heritage for the mind ofhumankind.

Therefore, I amsure thatfurther research and study onMongolian folklore such as TheUniverse Triples Will become a huge contribution to not only to Mongolian poetry but also humanity.

2006.Ulaanbaatar. Mongolia

"Бүрхэг тэнгэрийн тэргэл саран" трейлер

2012-02-28T02:56:00.000-08:00

Бүрхэг тэнгэрийн тэргэл саран

2012-02-28T02:50:00.001-08:00

Ц.ТҮМЭНБАЯР: ТЭНГЭРТ ХАМГИЙН ОЙРХОН АРД ТҮМЭН БОЛ МОНГОЛЧУУД

2012-02-25T05:02:00.003-08:00

Г.Нямгэрэл

Монголын зохиолчдын хороо гэж үүднээсээ эхлээд номын үнэрханхалсан их айл бий. Тэр босгоор давсан хэнбугай ч өөрийн эрхгүй ном шагаймаармэдрэмж төрдөг. Энэ айлын гурван давхарт МЗЭ-ийн болон Д.Нацагдоржийн нэрэмжитшагналт, зохиолч Ц.Түмэнбаяр хэмээх даруухан бүсгүй уран бүтээлээ туурвижсууна. Тэрбээр үргэлжилсэн үгийн зохиолчид жилдээ нэг удаа бүтээлийнхээ шандсыгсорьдог “Утгын чимэг” богино өгүүллэгийн наадамд нийт 12 удаа байр эзэлсэн. Тиймдээч бидний яриа уран зохиолоос төдийлөн хөндийрсөнгүй.

-Нийтхилчдийнхээ өмнөөс танд энэ өдрийн мэндийг хүргэе.

-Баярлалаа. Хилчиддээ ч мөн бидний ярилцлагыг уншихөдрийн мэндийг хүргэе. Энэ жил их олон тэгш ой тохиож байна. Монголын газарнутаг дээр төрт ёс тогтсоны 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, Эрхчөлөөний хөдөлгөөн буюу Манжийн 200 жилийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний 100, Ардынхувьсгалын 90, Дипломат харилцаа тогтоосны 50 жил гэх мэт олон түүхэн тэгш ойнэгэн зэрэг тохиосон их ховор жил байна. Үүнийг дагаад Хил хамгаалахбайгууллага, Батлан хамгаалах яам, Хууль зүй дотоод хэргийн яамны тэгш ойнуудмөн таарлаа. Монгол улсын тусгаар тогтнол гэж ярихад Хил хамгаалах алба зайлшгүйхолбогдоно.
Манай улсын тусгаар тогтнолыг хамгаалж байгаа гол хүмүүс нь хилчид юм. Тэгэхээр хилчид гэдэг маш их үүрэг хариуцлагахүлээсэн, бас их азтай хүмүүс шүү дээ. Нэг удаа Хилийн цэргийн дээд сургуулийнойгоор зарласан богино өгүүллэгийн наадамд “Зүрхэн дээр босгосон сүлдэт багана”нэртэй өгүүллэгээ бичиж тэргүүн байрт шалгарч байлаа. Дараа нь тэр наадамдирсэн өгүүллэг, нийтлэлүүдээр ном гаргахад миний энэ өгүүллэгээр нэрлэсэнд ихбаярлаж явдаг. Би өөрөө их үндсэрхэг үзэлтэй, эх оронч сэтгэлгээтэй хүн.

-Таныгөөр мэргэжилтэй гэж сонссон юм байна. Уран зохиол руу “урвах” болсон шалтгааннь юу байв?

-Би холбооны техникч мэргэжилтэй хүн. Монгол бичигсурах гэж улсын түүхийн төв архивт бичээчээр орж байлаа. Яагаад монгол бичигсурах гэсэн юм гэж гайхаж магадгүй л дээ. Гол нь хуучин монгол бичиг болон манжхэл дээр байгаа Монголын түүхийн номыг уншихад байсан юм. Монголын түүх бол ихдайчин. Түүх нь үндэсний тусгаар тогтнол, хил хязгаар, хилийн дээстэйхолбоотой. Түүхийн архивт бичээчээр ажиллаж байхдаа тусгаар тогтнолын талааргүн бат ойлголттой болсон. Түүхэн олон зохиолынхоо сэдэв, материалыг тэндээсолж авсан. Тиймдээ ч миний бүтээлүүд дундаас эх орон, тусгаар тогтнол, хилийнтухай зохиол бүтээл хүний сэтгэлд илүү хүрдэг. Жишээлбэл “Жанчхүүгийн даваанааснааш Халхын нутагт шаахайн мөр бүү гарга” гэж хэлсэн Чин ван Ханддоржийн тухай“Урд уулын зэрэглээ” гэж өгүүллэг байна. Тэр хүн яагаад тийм эх оронч болсонюм, яагаад ингэж хэлэх болсон юм? Үүний учир шалтгаан нь юу юм бэ гэдгийголохын тулд энэ өгүүллэгээ бичсэн. Их олон хүнд таалагдсан юм билээ. Одооболтол ач холбогдол нь хэвээрээ, хүмүүс ярьсаар байдагт нь би баярладаг. Ер ньбагаасаа уран зохиолд дуртай хүүхэд байсан даа.

-Танысүүлийн үеийн уран бүтээлийн сонин юу байна. Хамгийн сүүлд ямар зохиол дээражиллав?

-Өнгөрсөн зун чамгүй ажил амжууллаа. 1911 оныүндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөөр манжийг нутгаасаа хөөн гаргаж, Богд хаантМонгол Улсаа тунхагласан хэдий ч манай тусгаар тогтнолыг тэр үед хүлээж авахорон Түвдээс өөр байгаагүй. Бусад нь тусгаар тогтнолыг чинь хүлээн зөвшөөрлөөгэж хэлээгүй. Гэхдээ улсын хэмжээнд харьцаж байсан. Тиймээс 1915 онд гурванулсын гэрээ хийхээс өөр аргагүй болсон. Гэтэл дэлхийн түүхэнд яг манай улс шигөөрийн тусгаар тогтнолоо авч үлдсэн автономит төртэй улс хэзээ ч байгаагүй. Энэхэлэлцээрээр манай улс өөрсдийнхөө статусыг авч үлдсэн юм. 2010 онд О.Батсайхангэдэг эрдэмтнээс өөр бүрэн хэмжээгээр энэ хэлэлцээр ямар ач холбогдолтой байсан,яагаад тэр хэлэлцээрийг хийх болсон юм гэдгийг хэн ч нарийн тодорхой гаргажирээгүй байлаа. Би энэ үүднээс Монголын төрийг тэргүүлж байсан цөөхөн хэдэн хүнэнэ улсынхаа тусгаар тогтнолыг авч үлдэхийн тулд ямар бодлого явуулж байсан юмбэ гэдгийг харуулъя гэж “Тусгаар тогтнолын төлөө” гэдэг гурван ангит жүжигхийлээ. Зөвхөн гурван улсын гэрээ хэлэлцээрээр гэсэн үг шүү. Гэрээ гэдэг хурал.Хурлаар жүжиг хийнэ гэдэг их төвөгтэй. Уйтгартай болох талтай. Тийм болохоорурдах түүхээ хойш нь татах, хойтох түүхээ урагш татах гэсэн уран зохиолынаргаар баримтат жүжиг бичээд үзэгчдэд хүргээд байна.

-Тухайнжүжгийг бичих болсон учир шалтгаан нь юу байв?

-“Тусгаар тогтнолын төлөө” гэдэг нэртэй. Яагаадгэхээр 1915 оны гэрээгээр манайхан тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авч чадаагүй юм.Хязгааргүй эрхт Богд хаант Монгол улсыг байгуулж, түүнийг автономит улс болгоннэг ёсондоо Богдын хязгааргүй эрхийг устгасан. Устгахдаа хагас тусгаартогтносон байдалтай байж, сүүлд манайх хил хязгаараа тогтоосон гэдэг. Үүнийсуурь нь 1915 онд байгуулсан гурван улсын гэрээ байсан гэдэг. Хэрвээ манайхӨвөрмонгол шиг автономит улс байсан бол өөрийн гэсэн хил хязгааргүй байх байсан.Харин манайх өөрийн гэсэн нутаг дэвсгэр, хил хязгаар, он тоолол, хаан төртэй.Нутагтаа Хятадын болон Оросын цэргийг оруулахгүй. Зөвхөн манайд сууж байгаатөлөөлөгчийг хамгаалах 150, 150 цэрэг л орно. Мөн худалдааны эрхээ бид өөрсдөөмэднэ. Бусад оронтой харилцах, албан бичиг явуулах бүрэн эрхтэй. Ийм учраас бидбүрэн тусгаар тогтносон улс мөн. Тэгээд дөчин хэдэн онд НҮБ-д элсэх өргөдөлөгөхөд, мөн хил тогтооход, эдийн засгийн харилцан тогтоох зөвлөлд элсэхэд,дараа нь 1961 онд НҮБ-д элсэхэд хүртэл нөгөө 1915 оны гурван улсын гэрээ голүндэс болж байсан гэдэг. Энэ үүднээс гурван ангит жүжиг бичсэн. Уран зохиолданх удаа энэ хэлэлцээрийн тухай бичсэн юм. Монголчуудыг зөвхөн морин дэл дээрсэлэм эргүүлж яваад тусгаар тогтнолоо олж авсан гэж гадаадыхан боддог. Харин500 гаруйхан мянган хүн амтай, тэдний ихэнх нь лам болчихсон, зарим нь өвчтэй,хүүхэд эмэгтэйчүүд зонхилсон, бичиг үсэггүй, Манжийн эрхшээлд байсан ард түмэн тусгаартогтнолоо олно гэдэг маш хүнд асуудал байсан нь мэдээж хэрэг. Төрийн хархайрцагны бодлого маш нарийн “явж” ирээд 1911 оны хувьсгалыг хийж, 1915 оныхэлэлцээрт хэрхэн оролцсоныг бодож энэ жүжгээ бичсэн.

-Нэгэнттусгаар тогтнолын тухай ярьж байгаа болохоор тусгаар тогтнол юун дээр оршинтогтнодог юм бол гэж асуумаар санагдлаа?

-Энэ их чухал зүйл. Д.Пүрэвдорж багшийн “Тусгаартогтнол” гээд шүлэг бий. Тэр шүлгийг би шүүмжилж байгаа юм биш. Энэ бол сайханшүлэг. Дөнгөж гарсан даруйдаа хоригдож байсан гэдэг. Анх “Тусгаар тогтнолчамайг тунхаглан би магтъя, тусгаар тогтнол чамайг цусаараа би бичье” гэжбайсан юм. Харин одоо болохоор “Тусгаар тогтнол чамайг тунхаглан бичнэ би” гээдсольсон байна билээ. Би зургадугаар ангид байхдаа 48 хуудастай дэвтэр дээр“Азийн Монгол”, “Чингис”, Тусгаар тогтнол” зэрэг шүлгүүдийг нь бичиж байгаадбагш нарын зөвлөлгөөний хурлаар орж, пионерийн гишүүнээс хөөгдөх гэж байсанхүн. Эдгээр шүлгүүдийг цээжээрээ мэднэ. Гэтэл энэ шүлэгт тусгаар тогтнол гэж юуюм бэ гэдэг зүйл нь байхгүй. Чамайг тэнд бичнэ, энд магтан дуулна гээд байдаг. Ингээдбодохоор эрхгүй хүнд тусгаар тогтнол гэж чухам юу юм бэ гэсэн бодол төрнө дөө.Тэгвэл тусгаар тогтнол гэж өөрийн гэсэн хил хязгаартай. Төрөөс тогтоосон хуульцааз нь ард иргэддээ тэнцүү үйлчилж чаддаг, хилийн гадна бусад орнуудтайижилхэн хэмжээнд харилцдаг байхыг бүрэн тусгаар тогтнол гэнэ гэж би хувьдаабоддог. Төр гэж дотроо өөрийн ноёрхлыг тогтоож чадсан, ард иргэд хүлээнзөвшөөрсөн хууль цаазтай, хилийн гадна талд бусад орны хаадын өмнө толгойбөхийхгүй ижил зиндаанд харилцахыг хэлж байгаа юм. Үүнийг л зөвхөн хүчирхэг төргэж хэлнэ. Харин өнөөдрийн төр бол гадныхан орж ирэнгүүт бөхөлзөөд хамаг газаршороогоо ухуулаад, хил хязгаараа дотогш нь татаж өгдөг. Үүнийг бүрэн тусгаартогтнол гэж хэлэхгүй. Өнөөдөр манайхтусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж л байна. Яг бүрэн тусгаар тогтнолоо олж аваадхүчирхэг төрөө байгуулж чадаагүй.

-Эх оронгэдэг ойлголтыг зохиолч эмэгтэй хэрхэн тайлбарлах юм бол гэж сонирхож байна?

-Эх орон гэдэг зөвхөн газар шороо биш. Эх орон гэдэгард түмэн юм. Тэдний үзэл бодол, тэмцэл, түүх энэ бүгд нийлж байж эх оронболно. Эх орон гэдэг зөвхөн газар шорооны төлөөх тэмцэл биш. Би тийм л бодолтойбайдаг. Миний эх орон бол Монгол нутаг минь тэр чигээрээ юм. Эх орон гэдэгөөрөө их том үг.

-Танызохиол бүтээлийг мэдэх хүмүүс үзэл бодлыг тань гадарлана. Таныхаар үндсэрхэгүзэл гэж юу вэ?

-Үндэс угсаандаа хайртай, түүнийхээ төлөө тэмцдэг,үнэнийг олох гэж явдаг хүнийг үндсэрхэг хүн гэж хэлнэ. Гэхдээ үндсэрхэг үзэлбол хоёр янз. Нэгдүгээрт хэт үндсэрхэг үзэл гэж байна. Үүнд жишээ нь дэлхийертөнц дээр ганцхан ари үндэстэн байх ёстой гэсэн Гитлер багтана. Түүний үзэлзөв боловч дэлхий ертөнц дээрх бүх үндэстнийг үгүйсгэсэн нь хэт үндсэрхэгүзэлтэй хүн л ийм байдаг байх гэмээр. Гэтэл Чингис хаан үндсэрхэг үзэлтэй хүнмөн үү гэвэл мэдээж мөн. Гэхдээ Чингис хаан энэ дэлхий дээр ганцхан Монгол байхёстой гэж хэлээгүй. Харин Монгол хүн бол дэлхийн зулай дээр байх ёстой гэжүзсэн. Энэ бол үндсэрхэг үзэл. Энд нэг сонин юм ярихад 500 мянгахан хүн амтайбайсан манай улс яагаад бие даасан улс хэвээр үлдэж чадсан юм бэ гээд аваад үзэхээрдэлхийн бүх улсуудаас хамгийн ихээр наранд ойрхон нь Монгол юм байна. Дэлхийнцөмд 8000 градусын халуун лаав эргэлдэж байдаг. Гал гэдэг чинь дандаа дээшээтэмүүлэлтэй байж оргилно биз дээ. Тэр дөл нь Монголын газар нутгийн дор байна.Монголыг Азийн цээж гэдэг. Ази гэдэг бол тив. Азийнхаа хувьд цээж, харин дэлхийнбол зулайд нь байдаг. Монгол хүн яагаад хийморьтой байдаг юм, яагаад мөнхтэнгэрийн зарлигаар гэж ярьдаг юм гэхээр тэнгэрт хамгийн ойр ард түмэнМонголчууд. Зулай дээр нь байгаа ардтүмэн гэдэг бол нарны, сансрын энерги, дэлхийн цөмийн халуун голомт дээрбайрладаг. Дорноговь аймгийг дэлхийн энергийн төв гэдэг шүү дээ. Тэгэхээр тиймих энергитэй болохоор манай газар нутаг, хүний оюун ухаанд сайнаар нөлөөлдөгбайх нь. Дээр нь бид газар нутгийн асар их баялагтай. Хаана алт эрдэнэс байнатэнд мөн эмийн ургамал ихээр ургадаг. Тэр эмийн ургамлыг идсэн малын махаархооллож байгаа бидний эд эрхтэн эрүүл, оюун ухаан саруул гэсэн үг. Иймсудалгаанууд ч байдаг.

-Таны богиноөгүүллэгүүд их уран мэдрэмжтэй, санаа нь гүн байх шиг санагддаг. Хэдийнээсчухам өгүүллэг бичиж эхлэв?

-Ер нь би багаасаа уран зохиолд дуртай, шүлэгзохиол оролддог хүүхэд байсан. Гэхдээ өгүүллэг бичих нь илүү хэцүү. Тийм учраасанх шүлэг бичиж гарч ирсэн. Миний анхны ном шүлгийн түүвэр байдаг юм. Уранбүтээлч хүн бусдад өөрийгөө илэрхийлэх арга гэж байна шүү дээ. Миний хувьд шүлэг,өгүүллэг, жүжиг, тууж, роман зэргээс алинаар нь түлхүү бичвэл хүмүүст сайханмэдрэмж төрүүлэх вэ гэж бодсон. Тэгээд өгүүллэгийг бусад төрлөөс илүү бичижчадмаар санагдсан юм. Гэхдээ би одоо ч шүлэг бичдэг. Харин би яруу найрагч биш.

-Хүмүүсонгодыг их олон янзаар тайлбарлах юм. Таныхаар онгод гэж юу юм бэ. Та хэзээ бүтээлээтуурвидаг вэ?

-Онгод бол юм бичихэд нөлөөлөх нь нөлөөлнө. Хүмүүсгунихаараа, эсвэл баярлахаараа онгод орж юм бичлээ гэдэг. Гэхдээ өгүүллэг болөөр. Яруу найрагчид зарим нь 100 татаад нэг шүлэг бичлээ гэдэг. Харин би болхэзээ ч 100 грамм татчихаад шүлэг бичихгүй. Сэтгэл хөглөгдөнө гэж юм байдаг. Онгодгэдэг үгийг хэрэглэх ч дургүй. Сэтгэл хөглөгдлөө гэж хэлдэг. Түрхэн зуур сэтгэлхөдөллөө гээд цаад бичих зүйл маань бүрдээгүй бол болдоггүй. Сэтгэл хөглөгдөөд,бичих суурь материалаа бүрдүүлж чадсан үед хүнээс сайхан бүтээл гарна.

-Аль чсалбарт эмэгтэй хүн манлайлагч байна гэдэг их хэцүү юм шиг ээ. Үе үеийнзохиолчид дунд ч цөөхөн эмэгтэй харагддаг. Та үүнийг юу гэж тайлбарлах вэ?

-Эмэгтэй хүн зохиолч байна гэдэг хэцүү. Үнэхээрямар ч салбарт эмэгтэй хүн амжилт гаргахад эрчүүд тун дургүй хүлээж авдаг. Энэбол зөвхөн уран зохиолын ертөнцөд болдог юм биш. Эмэгтэй хүнээс чамгүй авъяас,хөдөлмөр, эрсдэл шаарддаг нь урлаг, уран зохиолын талбар байдаг. Заримтохиолдолд амьдралаа хүртэл эрсдэл болгохыг шаарддаг. Яагаад гэхээр уранзохиолоор хүн төдийлөн мөнгө олохгүй. Эмэгтэй хүн чинь ар гэрээ авч явах, үрхүүхдээ өсгөх хэрэгтэй. Үүний хажуугаар шүлэг, өгүүллэг бичнэ гэхээр цаг,заваас эхлээд олон зүйлийг золиослох хэрэг гарна. Тэр нь хүнд. Дээр нь нададхүмүүс, “Чамайг эмэгтэй зохиолчид дундаасаа дээгүүр тооцогдоно гэж бодож байна”гэдэг. Эмэгтэйчүүд дундаасаа шүү. Гэтэл миний өрсөлдөгч нар дандаа лэрэгтэйчүүд байна. “Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжгийг хэн бичсэн юм, хэн анхсанасан юм? Хэн ч санаж бичээгүй. Үүнийг уг нь эрчүүд л санаж бичих ёстойбайсан шүү дээ. Жинхэнэ эх орон гэж хашгирдаг хүмүүс хийх ёстой. Тэгэхээр битэд нартай л өрсөлдөж байгаа биз дээ. “Утгын чимэг” гэдэг богино өгүүллэгийннаадамд хэдэн эмэгтэй хүн ордог юм? Би ганцаараа л байдаг. Бусад нь дандааэрчүүд. Энэ наадам 16 удаа зохион байгуулагдахад би 12 удаа байр эзэлсэн.Түүнээс би таван удаа хоёрдугаар байрт шалгарсан байна. Би өөрийгөө магтажбайгаа юм биш. Бодит байдал л энэ. Ингээд харахаар миний өрсөлдөгч нар дандааэрчүүд л байгаа биз дээ? Хүн болгон надад “эмэгтэйчүүд дотроосоо” гэдэг. Би тэгэхэднь дуугүй л байдаг. Би “Утгын чимэг” наадамд орохдоо эмэгтэй зохиолчдоо бишэрчүүдээ юу бичиж ирэх бол, хэр байгаа бол би тэдэнтэй л өрсөлдөнө шүү дээ гэжбодож ордог.

-Анхныөгүүллэгийнхээ тухай ярихгүй юу?

-Анхны гэхээсээ илүү өгүүллэг болжээ гэж тоогдсоннь гэвэл “Учралд хөтлөх зам” юм. Мал тууж яваа хүний тухай бичсэн. Түүний дараа“Дуутай орчлон дундардаггүй” гэж өгүүллэг бичиж байлаа. Гэхдээ эд нар болучиргүй сайн болоогүй л дээ. Тухайн үедээ бол гайгүй гэгдэж байсан. Жишээлбэлминий шилмэл өгүүллэгийн түүвэрт энэ хоёр багтахгүй.

-Та ингэхэдхичнээн гарын шавьтай вэ. Сайн зохиолч болно гэж найдлага тавьдаг шавь нар чбий биз. Тэд нартаа юу гэж аминчлан захидаг вэ?

-Зөндөө бий л дээ. Гэхдээ тэд намайг багшаа гэжбодох эсэх нь өөрсдийнх нь хэрэг. Би энэ маань уран бүтээлч болох байх гэжнайддаг, намайг багшаа гэж боддог их цөөхөн шавьтай. Яг хуруу дараад тоолболарав гаруй л юм байна. Над дээр таны шавь болъё гэж ирсэн залуусаас би хамгийнтүрүүнд, “Чи юуны тулд зохиолч болох гэж байгаа вэ?” гэж асуудаг. Тэгэхээрурдаас “Зүгээр сонирхоод л байгаа юм” гэдэг. Тэр буруу. Бичмээр л санагдахёстой. Дараагаар нь “Чи юу уншсан юм бэ?” гэхээр Д.Нацагдорж ... гэх мэт гээд лорхидог. Тэр хүний сонирхол нь тодорхойгүй, уншсан юм нь тоотойхон байхаарзохиолч болно гэдэг хэцүү. Цаанаасаа, чин сэтгэлээсээ утга зохиолын хүн болъёгэж хүсч мөрөөдөж ирсэн хүний хандлага, сэтгэл гээд бүх зүйл нь ондоохарагддаг. Гэхдээ над дээр одоогийн байдлаар ясны зохиолч болох хүн нэг ч оржирээгүй байна. Яг сэтгэлд хүрсэн залуустаа унш, сэтгэ, бод гэж хэлдэг. Юмныучир шалтгаан, цаад логикийг ол гэдэг. Хаа хамаагүй тэнд нисэж яваа шувуутайэнд сууж байгаа хүнийг хэрхэн холбох вэ гээд чи бод доо. Энд ямар холбоосхэрэгтэй вэ. Түүнийг холбож чадъя гэвэл хүнийг шувуу эсвэл шувууг хүн болгоодбичиж болно. Зүгээр нэг санааг уран санаа болгож байж сая уран зохиол болдог.“Хүжийн гал” зохиолын уран санаа нь юу вэ. Чи ингэж бодож байсан уу. Хүжийн гэрэлгэдэг ямар өчүүхэн билээ. Тэгвэл Монголын соёл, бичиг үсэг тэр хүжийн гал шигөчүүхэн байж. Уран санаа нь гэвэл энэ. Тэргэрэлд ном уншина гэдэг асар их идэвхи зүтгэл мөн биз. Ард түмэн нь тийм их тэмүүлэлтэйбайхад өнөөх бичиг соёл нь тийм өчүүхэн. Зохиолыг уншаад өнгөрөх биш, түүнийцаад учрыг олох гэж хичээдэг, олж чаддаг хүн л зохиолч болно.

-Зохиолчболсноосоо зүрхшээж шантрах үе тохиолдож байв уу?

-Хэзээ ч үгүй. Гэхдээ больё гэсэн бодол төрж байсанудаа бий. Гэвч чаддаггүй юм. Бичих хүсэл гэдэг хоригддог зүйл биш.

-Таныбогино өгүүллэгүүд хүнд их хүрдэг, бүр хоногшиж үлдэх нь ч бий. Энэ бүгдийгнууц нь юундаа байна. Та яаж ингэж сайхан бичдэг болов?

-Би өөрийгөө мундаг гэж байгаа юм биш. Нууц гэх юмбас алга. Хамгийн гол нь зохиолч хүний үг жирийн хүний ярианаас илүүтэйгээрхүнд нөлөөлөх ёстой. Тэгэхийн тулд ур чадвартай, уран сайхан бичих хэрэгтэйболно. Хөдөлмөрлөх нь маш чухал. Дараа нь бид хоёрт байдаг жаргал, бас зовлон.Хэн хэн маань мэдэх мөртлөө бичиж чаддаггүй. Хүн болгон бичиж чадахгүй мөртлөөхүний бичсэнийг хараад мэдрээд ингэж л хэлж, бичих ёстой байж гэж боддог. Түүнийгяаж гаргах вэ гэж бодож, сэтгэж түүнийхээ төлөө хөдөлмөрлөх хэрэгтэй. Жишээлбэлнадад 20 жилийн турш бодогдож яваад гарсан өгүүллэг байдаг. Ер нь миний бусдаассайн гэсэн үнэлгээ аваад буй өгүүллэгүүд ихэнх нь олон жилийн хөдөлмөр шингэсэнбайдаг юм. Миний “Өндгөн чулууны домог” гэж өгүүллэг бий. Хоёрдугаар ангидбайхад ээжийн минь ярьсан домог. Эрхийн чинээ чулуун дотор хоёр амьд алтанзагас байдаг. Хүүхэд нь тоглодог байсан тэр эрдэнийн чулууг үнэ хүргэж зарахынтулд усанд хийгээд угаачихсан чинь өнөөх нь юу ч биш болчихдог. Надад ийм лдомог ээж минь ярьсан. Тэгээд түүгээр өгүүллэг бичих гэж би хэд хэдэн удааоролдоод чадаагүй. Яахав бичиж болно. Хүмүүс уншаад өгүүллэг байна гэж ойлгожболно. Харин түүний цаад ач холбогдол юу юм, би юу хэлэх гээд байгаа юм гэдэгнь дутагдаад болдоггүй. Тэгээд бичиж чадахгүй олон жил явсан. Гэтэл нэг өдөргеологич Гонгоржав багш чулууны үзэсгэлэн гаргадаг юм. Түүн дээр академичД.Цэрэнсодном гуайтай юм яриад зогсож байтал, “Нутгаас чулуу гаргана гэдэг ихучиртай. Нутагтаа эргэж ирэхгүй гэсэн хүн бол чулуу авч төөрүүлж болдоггүй юм”гэж байна. Устай чулууны талаар яриа өрнөж галт уулын дэлбэрэлтээс үүсдэг юмгэлээ. Тэгснээ “Устай чулуу байгаа газар нутгийн хүйс байдаг юм” гэхгүй юу.Надад зурс гээд л өнөөх домог ороод ирсэн. Нөгөө миний хэдэн жил хайж байгааөгүүллэгийн санаа надад тэгж л олдсон. Тэр эрдэнийн чулуу усны ундаргыг газрынгүнээс гаргаж, нутаг усанд нь ган болдоггүй байж. Энэ бол уран санаа. Үүнийгбодож олоогүй бол өгүүллэг маань амьд болохгүй байхсан.

-Ээжийнхээярьсан бяцхан домгийг хожмоо өгүүллэг болгоно гэдэг их сайхан санагдаж байна.Таныг уран зохиолд хөтөлсөн багшаа нэрлээч гэвэл та хэнийг онцлох бол?

-Ардын аман зохиол болон бичгийн зохиол хамгийнанхны багш минь юм. Ер нь ном их уншдаг байсан нь намайг их түшсэн. Яагаадзаавал ертөнцийн гурав гэж нэрлэсэн юм. Эмээгээсээ нэг удаа ертөнцийн гурванцагааны тухай асуулаа. “Яагаад шүд, үс, яс гурвыг онцолсон юм бэ. Өөр цагаан юмзөндөө л байна” гэхэд энэ гурав огт хувирдаггүй юм аа гэж надад хариулсан. Тэнгэродоор баян, далай усаар баян, газар үндсээр баян. Хэн ч тоолж, хэмжиж үзээгүй.Чадахгүй. Энэ л миний хамгийн анхны багш юм даа. Утга зохиолд хөтөлсөн гэвэлМ.Цэдэнжав, Дарь.Нацагдорж, С.Эрдэнэ, С.Пүрэв гээд олон сайхан багш бий.

-Сүүлийнүеийн залуусыг түрүү үеийнхэн ихэнхдээ шүүмжлэх болжээ. Өнөөгийн залуус танынүдээр?

-Бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болж л дээ. Гэхдээ тэгэхээсч аргагүй зүйл гэж байх юм. Мэдээлэл авахын тулд заавал ном унших хэрэг алга. Манайхүү саяхан тэгж байна. “Ээжээ, энэ цаг хурдан яваад байна гэдэг үнэн юмаа” гэжбайна. Яаж байна гэтэл, “Дэлхийн бөмбөрцөг агшиж байгаа юм гэнэ лээ. Тэгэхээрэргэлт нь хурдасч байгаа гэсэн үг биз дээ” гэсэн. Энэ бол зүгээр л хүүхдийнсэтгэмж юм. Мэдээлэл их хурдтай болж байна. Залуус тархиндаа хийх мэдээлэл уламолширч байна. Хэдий чинээ бэлэнчилнэ төдий чинээ тархиных нь багтаамж мэдээлэлядуу болно. Хүүхэд залуусаа их уншаасай гэж бодож явдаг.

-Яриагаахил, хилчний тухай хандуулъя. Хэзээ анх хил дээр очиж байв. Тэр үед төрж байсанмэдрэмжээсээ хуваалцахгүй юу?

-Би ерөөсөө хилээр явж үзээгүй. Тэр үеийн Улаан-Уулынзаставыг холоос харж байсан. Машинаар явж байхад “тэр чинь одоо хилийн зурвасшүү дээ” гээд трактороор хагалсан газар харуулж байсан. Хилийн багана тэр байнагээд их хол зааж билээ. Би хил дээр очиж үзэх юмсан гэж байнга боддог. Бихэдийгээр хилээр явж үзээгүй ч хилчдийнтухай кино, зохиол, түүх их сонирхдог.

-Таныхил, хилчдийн тухай бичсэн “Зүрхэн дээр босгосон сүлдэт багана” өгүүллэгийгхүмүүс сайн мэднэ. Энэ өгүүллэг хэрхэн бичигдэх болов. Зохиол бичих үүдэл санааяаж төрсөн юм бэ?

-Нэг өдөр Ш.Арвай генералтай уулздаг юм. Бид хоёрнэлээд ярилцлаа. Хил гэж юу юм гээд л ярьж байснаа би хилийн зурвасыг хэрхэнтогтоодог юм бэ гэж асуулаа. Уулын дандаа оройгоор тогтоох ёстой байдаг юмбайна. Гэтэл тэр Байтаг богдын тулгаралтад оролцсон нэг хилчний харуулын ээлжсолигдох болоход морь нь явахгүй болохоор нь уулын бэлээс бууж байгаад солигдсонбайгаа юм. Тэр хооронд нь нөгөө өндөрлөгийг нь эзэлчихсэн байж л дээ. Тэгэхээрнь нөгөө ээлжийнхэн чинь буцаж ирээд байлдаж. Байтагийн баатрууд мэдээж ялалтбайгуулсан. Гэхдээ арван цэрэг амь үрэгдсэн. Түүний төлөө даргыг нь цэргийндүрэм зөрчсөн хэмээн тушаал бууруулсан байна. Байтагийн тэр арван баатрыггавъяа байгуулсан гэж үзээд хилийнхээ дотор талд оруулж оршуулсан юм байж. Гэтэлхилийн маргаантай асуудал гарч нөгөө цэргүүдийн шарилыг ухаж үзээд яг энд хилээхамгаалаад үхсэн байна гээд тэнд хилийн дээсээ тогтоосон байна. Байтагийн арванбаатрыг наанаа оршуулчихсан чинь хил тогтооход Байтаг богд цаанаа гарчихсан. Тэгээдтэр баатруудын шарил дээр баганаа босгосон гэсэн санаагаар би “Зүрхэн дээрбосгосон сүлдэт багана” гэдэг өгүүллэгээ бичиж байлаа. Хил дээр эх орныхоотөлөө тэмцэж яваад гавъяа цол ч үгүй, тэр бүү хэл нэр нь тодроогүй, хоцорчхаягдсан олон баатар бий гэдэг.

Эх сурвалж: "Эх орны манаа" сонин

Эрдэнэсүрэнгийн ТӨРМАНДАХ

2012-02-24T23:49:00.001-08:00

МҮОНРТ-ээс санаачлан БСШУЯ, ӨМӨЗО-ны Одон телевиз, ОХУ-ын Буриадын “Ариг ус” телевизтэй хамтран 2010 оны 7 дугаар сард зохион байгуулсан “Үндэсний дууны их наадам”-ын шилдэг 24 оролцогчийн гала тоглолт “Улаанбаатар палас”-ын их танхимд болсон билээ. Гурван улсын дуучид өрсөлдөн тус наадам жилийн хугацаанд үргэлжилсэн бөгөөд нийт 1000 гаруй уран бүтээлч оролцсон аж. Наадмын тэргүүн байрын эзнээр залуу дуучин Э.Төрмандах тодорч, “Үндэсний дууны их наадам”-ын тэргүүн дээд гранпри хүртсэн юм. Удаах байранд ҮДБЭЧ-ын дуучин Б.Мөнхбаатар, ӨМӨЗО-ны дуучин Ц.Баяннамар нар шалгарч Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан болсон юм.

СУИС-ийг хэдхэн жилийн өмнө төгссөн залуу дуучин Төрмандах "Зүүдний шувуу шиг бүсгүй", "Энх улирал" кэрэг олон сайхан дуугаараа олны танил болсон бөгөөд шинэ цомгоо өнгөрсөн жил гаргасан. Тэрээр "Морин хуур-2011" наадамд "Талын хөх чоно" дуугаар оролцож 3-р байр эзэлсэн бөгөөд "Тэнгэр тэтгэсэн хийморь" кино концертоо луу жилийн босгон дээр Монголын үндэсний олон нийтийн телевизээр олны хүртээл болголоо. Концертоо Шилийн богд уулнаа "Талын хөх чоно" дуугаараа эхэлсэн байна.

Дуучин Төрмандах Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай суманд төрж, Нисэхийн 7-р сургуулийн аравдугаар ангийг төгсчээ,

ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ ШАТАРЫН ӨЛЗИЙБАЯР

2012-02-24T23:17:00.001-08:00

Хөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаярын ая тааруулсан "ТАЛЫН ХӨХ ЧОНО" дуу "Морин хуур 2011" наадмын гуравдугаар байрын шагнал хүртлээ. Түүний туурвисан “Вариаци Токката” хэмээх зохиол нь дэлхийн дэвжээнд өрсөлдөн шалгарч том шагнал хүртлээ гэсэн мэдээллийг уншигч та лавтайяа сонссон байх. Тэрбээр энэхүү зохиолоороо “Гоо марал”-ын тэргүүн шагнал хүртэж, “Алтан намар-2010” наадмын шилдгийн шилдгээр шалгарч ёстой л залуу халуун насны ид хав, эрдэм чадлаа гайхуулж байсан тэр мөчөөс хойш нэгэнтээ жил орчмын хугацаа өнгөрчээ. Дараагийн “Алтан намар” ч ээлжлэн ирж хөгжмийн зохиолчид маань авьяас онгодоо хөглөн өөрсдийн туурвисан бүтээлүүдээ уралдууллаа.

Ш.Өлзийбаяр энэ удаад Морин хуур, симфони найрал хөгжимд зориулсан концерт бичжээ. Энэ нь түүний “Алтан намар” хөгжмийн наадамд зориулан туурвисан томоохон бүтээл юм. Концертыг Улсын хөгжмийн хүрээлэнгийн симфони найрал хөгжимд өнөө цагийн чадварлаг хуурч Г.Шинэцог гоцлон хөгжимдөж, удирдаач Н.Бүтэнбаяр удирдан тоглууллаа.

Зохиогч Дорнын говьд төрж өссөн, чамгүй сайн хуурч болохынхоо хувьд энэ зохиолдоо морин хуурын дуурьслын боломж чадавхийг бүхий л талаас нь нээн харуулахыг зорьсон байна. Энэхүү концерт нь өнгөрсөн долдугаар сард ОХУ-ын Буриадын Улаан-Үд хотод зохиогдсон Монгол туургатан хөгжмийн зохиолчдын “Пентатоника” наадамд амжилттай тоглогдож, “Алтан намар-2011” наадмын шилдэг бүтээлийн уралдаанд оролцон, аравдугаар сард Монгол улсын хөгжмийн хүрээлэнгийн өвөл цагийн нээлтийн концертонд шалгаран тоглогдсон бүтээл. Үнэхээр сонссон хэн бүхний сэтгэл хөдлөхгүй байхын аргагүй тийм их эрчмийг агуулсан төдийгүй зохиогч, тоглогч хоёрын авъяас мэдрэмж гагцхүү нэгэн цэг дээр огтлолцож, аялгуун гайхамшгийг бүтээх ажээ. Морин хуур нь угаас нумт хөгжмийн зэмсэг учраас энэ зохиолд өрнийн нумт хөгжмийн зэмсэг болох хийлийн олон штрих, техникүүдийг ашиглахыг эрмэлзсэн нь ажиглагдлаа. Тухайлбал, хурдтайгаар үсэргэн тоглох үргэлжилсэн гуравлал (триоль) нь “Морин хуурт зориулсан концертуудад урьд өмнө нь байгаагүй, шинэлэг зүйл бөгөөд сургалтанд ийм төрлийн дасгалыг оруулах хэрэгтэй” хэмээн концертын гоцлооч, морин хуурч Д.Шинэцог ярьсан. Ерөөс монгол хөгжимд нэн түгээмэл тохиолддог наймт, арван зургаат хэмнэл нь хурдтай, тоглоход хялбар бөгөөд хөгжимчид ч үүнд гаршсан байдаг. Харин хурдан темп-д нумаар үсэргэн тоглох үргэлжилсэн триолийн хүчтэй хувь нь (доль) нумын татах ба түлхэх хувь дээр ээлжлэн таарч байдгаараа их хүндрэлтэй байдаг ажээ. Н.Бүтэнбаяр удирдаач энэ тухай “Триолыг хурдан темпэнд хийлээр хөгжимдөхөд ч ярвигтай байдаг бөгөөд үсэргэж тоглоход хөгжимчнөөс үүнээс ч илүү нарийн ур чадамж шаарддаг” хэмээн хэлсэн юм.

Өлзийбаяртаа эрүүл энх сайн сайхан, амьдралд нь аз жаргал, уран бүтээлийн их онгод хийморийг хүсэн ерөөе.

Интернэтийн амраг

2012-02-21T00:17:00.000-08:00

Утгын чимэг-2010 Төлж барахгүй өр Ц.Түмэнбаяр

2012-02-20T02:35:00.001-08:00

“Мэргэнд буусан чоно”-ыг тайзнаа амилуулна

2012-02-17T01:57:00.000-08:00

“Мэргэнд буусан чоно”-ыг тайзнаа амилуулна

"ТАЛЫН ХӨХ ЧОНО" МОРИН ХУУР-2011-Т ГУРВАЛЛАА

2012-02-17T00:24:00.000-08:00

Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооноосуламжлал болгон зохион байгуулдаг "Морин хуур-2011" наадам энэ сарын 15-ны өдөрСоёлын төв өргөөнд боллоо. Энэ наадам 25 дахь жилтэйгээ золгож, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийнивээл дор хоёр дахь удаагаа зохион байгуулагдаж буй нь энэ наадмын онцлог гэж байв.Оны шилдэг дуу шалгаруулах тус наадамд өнөө жил 106 уран бүтээл өрсөлдсөнөөсшүүгчид 26 дууг үлдээж энэ өдөр тайзнаа эгшиглүүлсэн юм. Наадмыг нээж Монголынхөгжмийн зохиолчдын холбооны тэргүүн УГЗ Б.Бямбабаяр үг хэлж, бүтэн жил хүлээсэнуран бүтээлчдийн битүүхэн догдлол ийнхүү эхэллээ. Нээлтийн үеэр МХЗХ-ны нэрэмжитшагналыг "Морин хуур" наадмыг санаачлагч МҮОНРТВ-ийн найруулагч Х.Нарангэрэлдолгож, "Эгшиг" студийн захирал Д.Майдарыг Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээршагнав. Ямар ч байсан эхлэх цагаасаа нэлээдгүй хоцорч эхэлсэн наадмын салхийг Ардынуран зохиолч Т.Галсангийн шүлэг, Ц.Буяннэмэхийн ая "Эзэн Чингэсийн эв эеийн дуу"-гаархөшиг нээгдсэн юм. Түүний араас 25 дуу дуулагдаж түүнээс шилдэг 18 дуунд шагналгардууллаа. Тайзнаа эгшиглэсэн уран бүтээлүүдээс үзэгч, сонсогчдын сэтгэлийгхөдөлгөж чадсан цөөхөн дуу дуулагдсаныг дурдах нь зүйтэй болов уу. Нэгэн хэвийннутаг, уул ус, ээжийн тухай дуу түлхүү дуулагдлаа. Үндэсний онцлогоо харуулсануран бүтээлүүд тайзнаа амилсан гэж болох ч наадмын өмнө дэлхийд Монгол Улсын нэрийггаргах дуу дуулагдана гэж байсан зохион байгуулагчдын үг зөрж эхлэв үү дээ гэжбодогдсон. Эдгээр дуунууд харин Монголдоо бол өнөө "од" болохоор бүтээлүүд байсанюм. Үүн дундаас онцлоход Д.Нацагдоржийн шагналт, зохиолч Ц.Түмэнбаярын шүлэг,Ш.Өлзийбаярын аялгуу, СТА дуучин Э.Төрмандахын дуулсан

"...Чивчирсэн хөх судсаар буцланурсах омогт гал минь

Чинэрсэн чин халуун цээжнээс оргилонцоргих дөл минь

Гунигт хар нүднээсээ оч үсэргэнцоо ширтэх

Гурамсан сур шиг хөвчрөх талынхөх чоно..." "Талын хөх чоно" дуу нойрмоглонбайсан үзэгчдийг сэрээж, омогших сэтгэлийг нь өдөөж өглөө. Мөн СГЗ Ш.Гүрбазарыншүлэг, УГЗ Т.Сэр-Одын ая "Монголын их үнэмшил" дууг гавьяат жүжигчин, ДБЭТ-ын гоцлолдуучин С.Мөнгөнцэцэг, "Ньюанс" хамтлагтай хамтран дуулж үзэгчдээс өндөр үнэлэлтавсан. Тайзны ард дуучид дуулах ээлжээ хүлээж догдолж байгаа нь мэдрэгдэж байв.Сонирхуулахад УИХ-ын гишүүн Д.Лүндээжанцангийн үгийг нь бичсэн "Хатад дамжсанбүүвэй" дуу оролцож шилдэг дуугаар шалгарсан юм. Энэ үдэш ардын жүжигчин ганцдууч оролцсон нь Ш.Чимэдцэеэ байсан бөгөөд "Цай тань боллоо ээжээ" гэсэн шинэхэнуран бүтээлээ сонирхууллаа. Шилдэг 18 дуунд УГЗ Б.Бямбабаярын ая данг нь тааруулсанхоёр дуу, СГЗ Ш.Гүрбазар, МЗЭ-ийн шагналт, яруу найрагч Д.Ган-Очир нарын шүлгээрбүтсэн хоёр хоёр дуу шалгарчээ. Наадамд алс хол Увс аймгаас залуу дуучин Отгонтуяаирж оролцсон нь хүмүүсийн анхааралд өртөөд авна лээ. Гавьяат жүжигчин Б.Сарантуяа,Ядамсүрэн нар "Хайрын бэлэг", "Увертура" хамтлагийн дуучин Г.Пүрэвдагва "Аз жаргалынундарга" зэрэг уран бүтээлүүдээрээ аялгуу нэмэв. Эдгээр дуунуудаас гадна "Харанга"хамтлагийн дуучин Х.Лхагвасүрэн, "Номин талст" хамтлагийн дуучин Т.Дэлгэрмөрөн,"Хар сарнай" хамтлагийн дуучин С.Амармандах нарын "Нууц товчоо мину", "Монгол ээж"дуунууд үзэгчдийн сэтгэлд хүрч чадсан. Тэрхэн хоромд тайзны ард байсан дуучид бүгдтэр гурвын уран бүтээлд анхаарал хандуулж бараг л тайзан дээр нь гарч ирээд үзэжбайгаа харагдав. Энэ мэтчилэн дуулагдах ёстой дуунууд хүмүүсийн сонорыг мялааждуусав. Харин тэр мөчөөс эхлэн дуучид болон үзэгчид өөр өөрсдийн үнэлэлт дүгнэлтийгөгч эхэлсэн. Тэр дуучин дуулахдаа ийм алдаа гаргасан. Амьдаар дуулсангүй, фонограммтайдууллаа. Үнэн гэж байдаг бол яг энэ дуу л түрүүлэх ёстой гээд хувь хувийнхаа үнэлэмжээрдэмжиж буй дуучдаа хэдийн түрүүлчихсэн мэт ярьж суув. Гран при шагналтныг тодруулахынөмнө зураач Н.Хишигчулуун "Домог" хэмээх уран зургаа Төрийн соёрхолт, хөгжмийнзохиолч Ч.Сангидоржид гардуулав. Түүний араас Эйч Ди продакшны зүгээс хөгжмийнзохиолч Б.Бямбабаярын 1000 ширхэг цомгийг ивээн тэтгэж гаргахаар боллоо. Мөнхөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаярын "Талын хөх чоно" дууны клипийг үнэгүй хийж өгөхэрх гардуулсан юм. Шүүгчид дүн гаргахдаа нэлээдгүй маргалдаж, хэлцэж, зөвлөжбайж 100 гаруй уран бүтээлээс гран при шагналтныг тодруулжээ. Шилдэг 18 дууг танилцуулсныдараа тэргүүн шагналыг хөгжмийн зохиолч С.Мөнхбатын аялгуу, М.Хүрэлсүхийн шүлэг,СТА, ДБЭТ-ын гоцлол дуучин Ө.Уянгын дуулсан "Хурмастын дууч шувуу" хэмээх шинэхэнуран бүтээл гран при шагнал хүртлээ. Шагналыг МҮОНРТВ-ийн захирал М.Наранбаатар,МҮОНТВ-ийн захирал Ц.Оюундарь, Төрийн хошой шагналт Н.Жанцанноров нар морин хуур,өргөмжлөл, мөнгөн морин хуурыг гардуулав. Хөгжмийн зохиолч С.Мөнхбат гавьяатжүжигчин Ц.Түвшинтөгсийн дуулснаар олны хүртээл болсон "Сүүдэр цармын цэцэг" дууныая зохиогч гэдгээрээ олонд танигдсан юм. "Хурмастын дууч шувуу" хаа хүртэл нисэхийгтаашгүй юм. "Морин хуур 2009"-ийн тэргүүн дуу "Бөхөн шарын нуруу" хэрхэн сүндэрлэснийгард түмэн мартаагүй байгаа юм. Үдшийн 23 цаг хэвийж байхад өндөрлөсөн наадмындараа гран при шагналт уран бүтээлчидтэй ярилцлаа.

Э.ЭНХБОЛД
Эх сурвалж "Өдрийн сонин"

Бичигт хадны домог-01

2012-02-06T01:14:00.000-08:00

"Тусгаар тогтнолын төлөө" жүжиг "Алтан өд-2011" хүртлээ

2012-02-05T16:48:00.000-08:00

"Тусгаар тогтнолын төлөө" телевизийн олон ангит жүжгээрээ оны шилдэг бүтээл шалгаруулдаг "Алтан өд" наадмын 2011 оны шагнал хүртлээ. Түүхт олон ой давхацсан 2011 онд бүтээл арвинтай байлаа. 1914-1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээгээр сэдэвлэсэн баримтат уран сайхны энэ жүжигт монголчууд хэрхэн талын хөх чоно шиг улс орныхоо өнөөгийн тусгаар тогтнолыг олсоныг харуулдаг юм.
Энэ жүжиг Үндэсний олон нийтийн телевизийн 2011 оны түүхэн сэдэвт бүтээлийн тэргүүн байр, 2011 оны шилдэг бүтээлийн шагнал хүртсэн билээ.

Найруулагч Б.Туяа МҮОНТ-ийн шилдэг бүтээлийн шагнал хүртэж байгаа нь 2011-12,30

АНУ-д нутагшуулсан монгол чоно

2012-02-05T16:33:00.000-08:00

Ц.Түмэнбаярын цомнол "Мэргэнд буусан чоно" модерн бүжгийн жүжиг

2012-02-05T16:28:00.000-08:00

Мөнх Тэнгэрт Шүтэж...Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор... Мөнх Тэнгэрийн Хуулиар...

2012-02-05T06:03:00.000-08:00

Мөнх Тэнгэрт Шүтэж... Аливаа нийгэм шүтэн дээдлэх үзэл санаа, мөрөөдөлтэй байдаг. Хувь хүн ч ялгаагүй. Харин Монголын хувьд сүүлчийн 300 - 400 жилийн туршид бидний юу шүтэж бишрэхийг гадныхан зааж ирэв. Коммунизм, буддизм гээд бидэнд өвлөгдөөгүй, түүхэээс маань уламжлагдаагүй үзэл санааг хүчээр тулгаж ирсэн билээ. Өнөөдөр бидэнд бас л капитализмыг зүсэн зүйлийн аргаар тулган хүлээлгэж байна. Ингэж бид үндэстнийхээ хувьд өөрсдийн үзэл бодолгүй шүтэн дээдлэх үнэт зүйлгүй явсаар л байна.

Уг нь эзэн Чингисийн үеэс бид Мөнх Тэнгэр шүтээнтэй байсан билээ. Тэр шүтлэг маань өнөө цагт бүдүүвчлэгдсэн, дампуурч завхарсан, буруу зөрүү, худал хуурмаг нь дэндсэн "бөөгийн" гэх хуурмаг ёс заншлаар л оршиж байх шиг.
Мөнх Тэнгэр гэж юу вэ? Ер нь энэ ойлголтонд тодорхойлолт өгч болохуу? логик ёсоор чухам яaж тодорхойлогдох ухагдахуун бэ?
Мөнх Тэнгэр бол орон зай, цаг хугацаагаар хэмжигдэх боломжгүй, үзэгдэх хийгээд үл үзэгдэх гэрэл гэгээний орон юм. Шинжлэх ухааны хэлээр квантын орон, мэдээллийн нэгдмэл орон гэж болмоор.
Чухам эндээс л орон зай, цаг хугацаатай, мөнх бус юмс үзэгдэл илрэн гарч, орчлонгийн хөдөлгөөн, хөгжилд "оролцон явсаар" Мөнх Тэнгэр - гэрэл гэнээний оронд эргэж шингэдэг аж. Мөнх Тэнгэр бол буй бүхнийг бүтээгч, оршоогч, эвдэгч гэрэл гэгээний орон юм.

Мөнх Тэнгэрийн Хүчин дор... Мөнх Тэнгэр бол хэмжээ хязгааргүй, цаг хугацаагүй, оршин буй юм бүхний эх булаг тул түүний хүч мөн л хэмжээ хязгааргүй, зах хугацаагүй, мөнхийн бүтээлч хүч байх нь мэдээж. Энэ бол сансар орчлонгийн түгээмэл эрчим хүч-энерги гэж үзэж болно. Энэ хүч орчлонгийн юм бүхний салшгүй хэсэг, тэдгээр юмсын амьдралыг тэтгэгч хүч.

Оршин буй, хөдөлж, хөгжиж буй юм бүхэн энергийн хувирал - энергийн нэг төлөвөөс нөгөө төлөвт шилжих хэлбэр. Өөрөөр хэлбэл орчлонгийн юм бүхэн Мөнх Тэнгэрийн Хүчний давтагдашгүй нэг л илрэл. Юм бүхэн энергийн бодьгал илрэл бас хувирал.

Мөнх Тэнгэрийн Хуулиар... Мөнх Тэнгэрээс "төрөн гарч буй" бүх юм өөрийн жам хуультай боловч, Орчлонгийн түгээмэл хууль болох Мөнх Тэнгэрийн Хууль дор эргэж, хөрвөж, орчиж, орших аж. Тэр хууль бол хувирал, өөрчлөлтийн хууль. Энэ хууль бол оршин буй юм бүхэн "захирагддаг" гэгээн хууль. Ертөнцөд өөрчлөгддөггүй юм гэж нэгээхэн ч үгүй. Хөгжил хөдөлгөөн, хувирал өөрчлөлтөөс гадна үлддэг юм гэж огтхон ч байхгүй. Эд эс, ургамал цэцэгс, уул ус, газар дэлхий, гариг одод бүгд Мөнх Тэнгэрийн хуулин дор... Хүний бие, сэтгэл, оюун санаа, хувь хүн хийгээд нийгэм, хүн төрөлхтөн бүгд энэхүү мөнхийн хуулийн үйлчлэл дор...
Шинжлэх ухаан, үзэл бодол, онол номлол, сургаал суртал ч мөнх бус. Бүх юмс Мөнх Тэнгэрийн хуулиар явагдана. Энэ бүхний эцэст би чухамдаа юу гэж хэлэхгээд байна вэ гэвэл нэгэнт ийм цорын ганц эх булаг - Мөнх Тэнгэр, юунд ч дийлдэшгүй асар их хүч - Мөнх Тэнгэрийн хүч, яагаад ч зөрчих боломжгүй Мөнх Тэнгэрийн Хууль гэж байгаа тул хөдөлшгүй номлол, хуурамч үзэл суртал онолыг бие биендээ тулгаж алалдаж байх нь утга учиргүй мэт санагдана гэдгийг л хэлэх гэсэн юм. Юуг ч өөрчилж болно, хөгжүүлж болно. Юм бүхэн өөрчлөгдөнө, хувирна, хөгжинө. Учир нь Мөнх Тэнгэр, Мөнх Тэнгэрийн Хүч, Мөнх Тэнгэрийн Хууль аливаа өөрчлөлт, хөгжил, хөдөлгөөний шалтгаан болдог билээ.

З,Эрдэнэбат /Герман/

Үгийг Ц.Түмэнбаяр "Мартаж чадахгүй хайр"

2012-02-05T05:56:00.000-08:00

Өндгөн чулууны домог

2012-02-05T05:46:00.001-08:00

Ц.Түмэнбаяр "Хилэнцэт хорхой" өгүүллэг

2012-02-05T05:44:00.000-08:00

Үгийг Ц.Түмэнбаяр "Хэний хэн бэ"

2012-02-05T05:28:00.000-08:00

Ц.ТҮМЭНБАЯР: ТӨРИЙН АЛТАН ХАЙРЦАГНЫ БОДЛОГОД ЗОХИОГЧИЙН ЭРХ ГЭЖ БАЙХГҮЙ, ҮНДЭСНИЙ ЭРХ АШИГ Л ГЭЖ БИЙ

2012-02-05T05:25:00.000-08:00

Нацагдоржийн болон Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт, зохиолч Ц.Түмэнбаяртай ярил цахаар урланд нь очлоо. Тэрбээр мөнөөх л компьютертэйгээ “нөхөрлөн” зохиол бүтээлээ туур висаар, бага хүү Билигжаргал нь харин төгөлдөр хуур тоглож байв. Энэ хүү төрөөд дөрөв хонож байхдаа “Цагаан сүүний домог” киноны Халхын Хатанбүүвэйбаатарын нялхын дү рийг бүтээсэн азтай нэгэн. Гэхдээ ээжийнх нь зо хиол болохоор “арын хаалгадсан” юм биш л дээ. Тухайн үед Эх нялхаст хүйн халдвар гарсан тул тэндээс хүүхэд авч, кинондоо тоглуулах байсан нь талаар болсон тул түүнийг сонгожээ. Түүнчлэн Хатанбүүвэйбаатарын идэр насны дүрд киноны гол дүрийн жүжигчин Н.Батцэцэгийн хүү, нас бие гүйцэх үеийнхэд найруулагчийнх нь хүүхэд тоглосон нь бүгд тохиолдлынх аж. Зохиолч түүнийгээ “Тухайн уран бүтээл төрөх агшин гэж байдаг. Тэр ёсоор л бүтсэн байх” хэмээн тайлбарлав.

-”Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжгээрээ “Алтан өд”-ийн эзэн болсонд баяр хүргэе. Таны хувьд өнгөрч буй онд уран бүтээлийн хөг онгод дүүрэн байсан болов уу?

-2011 он бол монголчуудын хувьд олон түүхт ой давхацсан жил байлаа. Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2220, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100, Орчин үеийн дипломат алба үүссэний 100, Ардын хувьсгалын 90, НҮБ-д элссэний 50 гээд таван том ой тохиолоо. Энэ бүхнийг дагаад түүхт ойд зориулж, олон уран бүтээлч зохиол бичиж, түүхчид эрдэм шинжилгээний ажил хийсэн болов уу. Зөвхөн миний хувьд биш, бүх чиглэлийн уран бүтээлчдэд өгөөжөө өгсөн гэж бодож байна.

-Энэ олон сайхан ойг, уртаас урт цаг хугацааны тэртээд юу болж өнгөрснийг хойч үеийнхэнд сануулж байхын тулд уран бүтээлчдийн үүрэг ч их шүү.

-Миний зохиол бүтээлийн дийлэнх нь түүхийн сэдэв байдаг. Би зөвхөн энэ ойд зориулж учиргүй олон зохиол бичээд байсан юм биш л дээ. Ардчилсан хувьсгал ялж, үзэл суртлын хүлээс тайлагдсанаар бичихсэн гэж хүсэж байсан энэ сэдвээ “барьж авах” боломж нээгдсэн. Хамгийн анхных нь “Удган” өгүүллэг, тэгээд “Би чигт хадны домог”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Урд уулын зэрэглээ”, “Нирун гүрний төрийн сайдын тухай”, “Тэнгэрийн зүүд”, “Дөргөнэ хатны алтан зоос”, “Өндгөн чулуу” гэх мэт зохиолоо 1990 оноос хойш бичсэн шүү дээ. Энэ зо хиолуудаас маань сэдэвлэн олон нэвтрүүлэг, зо хиомж түүхт ойн хүрээнд хийлээ. Гэхдээ үүнээс илүү миний хамгийн их баярлаж байгаа зүйл бол Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2220 жил болоод бусад түүхт ойд зориулсан тайз дэлгэцийн бүтээлийн нээлтийг “Мэргэнд буусан чоно” гэдэг орчин үеийн үндэсний модерн бүжгэн жүжгээр минь салхи хагалсан явдал юм. 2003 онд анх тайзнаа амилсан Модун Шаньюгийн тухай энэ бүтээл бол бэлэн байсан ганц бүтээл нь байхгүй юу. Би үүнд л их баяртай байгаа. Хүннү гүрний тухай Гүнжийн Сүхбаатар гуайн түүхийн судалгаанууд байдаг. Түүнээс яг уран бүтээл болгосон нь бараг байхгүй гэхэд болно. Дараа нь зургаадугаар сарын 1-нд “Би хурдан том болмоор байна” зохиол маань БСШУЯнаас зарласан хүүхдийн зохиолын шилдэг бүтээлийн тендерт шалгарч, кино болсон. Тэгээд Улсын баяр наадмаар “Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжиг маань богино хугацаанд, бага зардлаар бүтсэн. Монгол хүн бүрийн мах, цусанд нь эх орон, тусгаар тогтнолоо гэсэн нэг юм байдаг учраас уран бүтээлчид маань ч их сайхан хамтран ажиллаж чадсан. Мөн өнгөрсөн онд бичсэн “Модун хааны дуут сум” гэдэг жүжгийн зохиолоороо кино хийхээр болоод байгаа. Түүхэн ой гэдэг зөвхөн 2011 оноор хязгаарлагдахгүй учраас энэ талын уран бүтээлээ үргэлжлүүлнэ.

-Олон хүн түүхийн сэдвийг барьж аваад эхэлбэл ямар нэгэн байдлаар мушгин гуйвуулах үзэгдэл гарах вий гэж бодогддог. Та харьцангуй олон жилийн өмнөөс энэ сэдвийг сонирхож эхэлсний хувьд ямар бодолтой байдаг вэ?

-Эцсийн эцэст түүхийн үнэн гэдэг бол архивт хадгалагдаж байгаа тэр зүйлийг л хэлнэ. Сэтгүүлчид сайн мэднэ дээ. Баттай эх сурвалж, албан бус эх сурвалж гэж байдаг шүү дээ. Баттай эх сурвалж нь архивын баримт юм. Жишээ нь, Ханд вангийн тухай бичих гэхэд тухайн үед Богдын гаргасан зарлиг буюу тамга, нөгөө улаан шугамтай цаасан дээрээ бичсэн гарын үсэг нь байвал тэр жинхэнэ үнэн. Ихэнх зохиолоо баттай эх сурвалжаас оруулж бичдэг, тэгээд тэр шугамаасаа гажихгүй байх ёстой. Уран сайхны дүр байлаа ч хэтрүүлж болохгүй. Тухайлбал, миний “Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжигт гэрээ хэлэлцээрийн үед Дамдинсүрэн сэлмээ сугалаад, Хятадын генералыг араас нь хөөсөн гэж ярьдаг. Энэ нь бичигдсэн байдаг гэдэг. Энэ бол Дамдинсүрэнг хурц зантай, дайчин баатар байжээ гэдгийг, бас эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө яахаас ч буцахгүй эр хүн гэдгийг илэрхийлнэ. Энэ хүн Дундад иргэн улсын хар цэргүүдийг Цагаан хэрэм хүртэл хөөгөөд буцсан гэдэг баталгаа архивт бий. Тиймээс “Бидний өвөг дээдсээс айгаад танайхны бос госон Цагаан хэрэм чинь ма най улсын хилийг батална. Тийм учраас манай хил Цагаан хэрмээр л хязгаарлагдах ёстой. Чаддаг юм бол танайх наадахаа газрын хөрснөөс арччих” гэж хэлүүлсэн. Тэр нь Өвөрмонголоо бас аваад үлдчих гэсэн санаа шүү дээ. Эцэстээ Хятадын ге нерал тэсэлгүй уурлаад босож ирэхээр нь Дамдинсүрэн мөрөн дээрээс нь дугтарч байгаагаар би дүрсэлсэн. Үүнийг би түүх гуйвуулсан гэж хэлэхгүй. Түүхэн үнэнийг уран сайхны аргаар бичсэн л гэж хэлнэ. Түүх өөрөө их адармаатай, зөрчилтэй, уншигч, үзэгчдийг татахаар сайхан “юм” байдаг. Түүнийг нь бариад бичихэд л болно.

-Та өөрөө түүхийн архивт ажиллаж байсан учраас энэ баттай эх сурвалжийг олж авахад түвэггүй байсан биз дээ?

-Манжид эзлэгдсэнээс хойших материалуудын ихэнх нь Үндэсний түүхийн төв архивт бий шүү. Түүнээс өмнөх нь Бээжинд байж байгаад одоо Тайванийн архивт хадгалагддаг гэдэг шүү дээ. Тэрийг би өөрөө олж үзэх боломж байхгүй учраас түүхийн судалгааны ном, бүтээлийг их уншиж тэндээс эх сурвалжаа авдаг. Үндэсний түүхийн төв архив дахь 1952 он хүртэлх материалын дийлэнх нь монгол бичгээр байдаг. Тэгэхээр монгол бичгийг зэгсэн сайн сурч байж л архивын эх баримттай танилцана гэсэн үг. “Хөх судар”, “Хөх Монголын хөх судар”, “Зуун билиг”, “Эрт эдүгээгийн гайхамшигт сайхан үзэгдэл оршвой” зэрэг ном надад байдаг, түүнийг уншиж сурахын тулд радио электроникийн мэргэжилтэй хүн чинь Үндэсний түүхийн төв архивт архивч-бичээчээр орсон. Нугалбар уншихаас эхлээд, гар бичмэл, монгол бичгийн машинаар бичсэн олон баримтыг уншиж, түүх судлаачидтай хамт ажилласандаа багагүй зүйл сурсан. Жинхэнэ эх баримт гэж юу байдгийг тэндээс яс махандаа шингэтэл мэдэрсэн. Монгол бичиг, тэр дундаа эрт ний бичиг унших чинь бас хэцүү. Үсгээ таниад байдаг хэрнээ ойлгоход түвэгтэй. Тэгээд Архивынхаа Манж судлалын тасгийн эрхлэгч байсан Дол жинсүрэн гэдэг хөгшнөөр нэлээд юм заалгасан. Хамгийн гол нь надад эртний бичгийг нэгбүрчлэн зааж сургасан хүн бол Богдын тал бичээчээр ажиллаж байсан Цэрэнлхам гэдэг эмэгтэй. Амралтын өдрөөр нөгөө номуудаа аваад, багшийнхаа гэрт нь очиж, гаргагдахгүй орхисон үгээ асуудаг байлаа. Тэгж байж өдий дайны дөртэй болсон. Зүгээр нэг галиг заалгаад, үсэг амилуулаад сурчихаар болчихдог юм биш л дээ. Ингэж явсан маань эх түүхээ хайрлах, түүхийн баримт гэдэг хэзээд үнэн байх ёстойг ухаарсан. Хүн өнөөдрийнхөө хийж байгаа зүйлийг үнэлдэггүй. Баримт байсан ч буруу зөрүү биччихдэг, “Өө яах вэ” гээд хаячихдаг нь буруу. Алгын чинээ цаас ч байсан хожим бүхэл бүтэн улсын тусгаар тогтнолд ямар их ач холбогдолтой баримт болдог юм бэ гэдгийг яс махандаа шингэтэл ойлгосон хүн, би. Ардчилсан хувьсгал ялсны дараахан манайд олон байгууллагын баримт бичиг устаж үгүй болсон нь их харамсалтай.

-Энэ тусгаар тогтнол, эрх чөлөө ямар үнээр олдсоныг мэддэг болоосой гэж та нэгэнтээ халагласан байсан. “Одоогийн энэ төрийн түшээдийн яриад байгаагаас алд дэлэм зөрүүтэй” гэж хэлэх шалтгаан байжээ?

-Түүхийн гашуун сургамжаас үзэхэд, нэг төр нөгөө- гөөрөө солигдож болно. Гэхдээ Хаант төр байж байгаад Бүгд найрамдах улс болж болох жишээтэй. Эцсийн эцэст аль нь ч байлаа гэсэн тухайн үндэстэн, ард түмний эрх ашигт нийцсэн байх ёстой. Үндэсний эрх ашгийг манлай дээрээ байлгах учиртай. Үүнийг хангах гол зүйл нь төрийн алтан хайрцагны бодлого. Манайхан хар хайрцаг ч гэдэг. Тэр бодлого хэзээ ч алдагдах ёс гүй. Гэтэл өнөөдөр манайхан сонгуульд ялахын төлөө юугаа ч худалдаж, илчлэхээс буцахгүй болж. Үндэсний эрх ашигт халтай байсан ч хамаагүй, өөрөө л юм хийсэн болж харагдах гээд хамаг юмаа дэлгээд байх нь дэндүү утгагүй. Уран бүтээлч бидэнд хүртэл зохиогчийн эрх гэж байдаг ч үндэсний эрх ашгийн дэргэд энэ бол юу ч биш. Модун Шаньюгийн үеэс байсаар ирсэн төрийн алтан хайрцагны бодлого 300 жилийн дараа буюу Хүүхэн Шаньюгийн үед алдагдсан юм шүү дээ. Энэ бодлого хэнээр дамжих нь гол бус, гэхдээ заавал хэрэгжих л ёстой. Дайснаараа ч дамжин хэрэгжиж болно. Хятадууд гэхэд л “зэрлэг монголчууд” гэдэг үндэстнээсээ хулгайлсан төрийн бодлогыг өөрийнх болгож өөрчилж чаддаг. Энэ аюул одоо манайд нүүрлээд байна. Социализмын үед манай төрийн алтан хайрцагны бодлого Оросоор дамжиж хэрэгжсэн. Гэхдээ би бүхлээр нь гэж хэлэхгүй. Ядаж тийм дайны авч үлдэхийн тулд ямар их золиос гаргасан билээ.

-Үүнийг та хавханд орсон чоно хөлөө тас хазаад амьд гардагтай зүйрлэсэн байсан.

-Тийм ээ. 1911 онд өнөөгийн энэ тусгаар тогтнолыг олж авахын тулд Буриад, Ту ва, Уйгар, Өвөрмонголоо золиосолсон шүү дээ. Тал “биеэ” хаян байж бидэнд авчирсан тусгаар тогтнол. Гэтэл тухайн үед Монголыг Орос, Хятадад худалдсан гэхчлэн элдэв яриа одоо ч байдаг. Түүхийн эх сурвалжийг аваад үзэхэд, манай улс 1911 онд яалт ч үгүй доройтсон байсан. 500 мянга хүрэхгүй хүн амтай, эрүүл мэнд, соёл, боловсрол, эдийн засгийн хувьд ямар байлаа. Тэгэхэд авто номитын хэмжээнд ч гэсэн тус гаар тогтнолоо энэ дайтай авч үл дэнэ гэдэг үнэхээр амар гүй шүү дээ. Хоёр том гүрэн хоорондоо хэлэлцээд шийд чихэж мэдэхээр асуудалд Мон голыг өөрийг нь субъект болгож оролцуулахгүй бол ав тономит болгож болохгүй тийм нөхц өлд тэднийг оруулсан байгаа юм. Манжийн дарлалд 200 жил байсан хэрнээ тийм байж чадна гэдэг Монголын ноёдын мэргэн ухаан, арга заль, мэдлэгийн хүч. Тэд маань автономит хэрнээ бараг тусгаар тогтносон улсад байдаг нөхцөлүүдийг авч үлдсэн. Хаантай, өөрийн он тоололтой, хил хязгаартай, худалдааны харилцаа чөлөөтэй, дотооддоо өөрсдөө асуудлаа шийдэх боломжтой автономит улс хаана байсан юм бэ. Аль нэг улсын тусгаар тогтнолыг хоёр орон хэлэлцэж байгаа үед өөрийг нь субъект болгож оруулсан энэ үйлдэл дэлхийн дипломат харилцааны түүхэнд шинэ хуудас нээсэн гэж үздэг. Би нэг зүйл яримаар байна, болох уу?

-Болно оо. Юу вэ?

-Ален Даллес гэж АНУын тагнуулын байгууллагыг 30 жил толгойлсон нэртэй тагнуулчийн заасан замаар тус улсын гадаад бодлого тодорхойлогддог. Энэ хүн “Хүмүүнлэгийн үйлсээр буурай орныг өөд нь татна гэдэг үлгэр. Түүний оронд хү мүүнлэгийн үйлс нэрээр ар хидалт, завхайрал, урвалт, авлига, шунал, гаж дон зэргийг алгуурхан бөгөөд шургуу аргаар нэвтрүүлж, өөрийг нь өөрсдөөр нь устгах хэрэгтэй. Дараа нь үлдсэн цөөн хэдэн улсыг бид аргалчихаж дөнг өнө” гэж хэлсэн байдаг. Үүнийгээ Индонезээс эхэлсэн гэж үздэг юм билээ. Гэтэл манайд өдгөө эдгээрийн нэлээд нь байгаа гэж бодохоор хэцүү л санагддаг.

-Гэхдээ та монголчуудын ирээдүйд их итгэлтэй хүн биз дээ?

-Тийм ээ. Дороос төөнөх халуун энерги, дээрээс ирэх од эрхсийн энерги хоёр нийлэхээр монгол хүнийг хүчирхэг, зо ригтой, оюунлаг болгодог гэдэгт би итгэдэг. Монгол хүний дээр тэнгэр л бий. Гэхдээ тэнгэр гэдэг нь одоогийн энэ тоо томшгүй бөөнцөр (бөө нарыг хэлэв) биш шүү. Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүхэнд би анх бөөгийн тухай “Удган” өгүүллэгээ бичсэн. Буриад, Өвөрмонголоос эхлээд олон зүйлээс судалгаа хийж байсан. Тэгэхэд одоогийнх шиг архи уудаг бөөгийн тухай би л лав мэдэхгүй.

-Энх цагт хэдий ч тусгаар тогтнолын төлөө эмзэглэл тээж, хэрийн хүний уншиж судлахаас халгадаг түүхийн сэдвийг яагаад та барьж авсан юм бэ?

-Түүхийн зохиол бичнэ гэдэг түвэгтэй нь үнэн. Хүмүүс бэлэн байгаа юмыг бичихэд амархан гэх байх л даа. Маш их судалгаа хийх шаардлагатай байдаг. Жишээ нь, би Модунд буу бариулчихвал тэгээд л өнгөрлөө ш дээ. Эсвэл түүнд скрипт нум бариулчихвал дууслаа ш дээ. Дэлхийд хоёр янзын нум сум л байсан. Модуны барьж байсан нум скрипт юм уу, Хүннү нум сум уу гэдгийг би мэдэж байж бичих учиртай. Өнөөдөр бидний өмсөж байгаа дээлийн зах гэхэд л Манжийн үед гарч ирсэн байдаг юм. Монголчуудын эртнээс хэрэглэж ирсэн дээл нь лам захтай байсан. Тусгаар тогтносон улсад амьдарч байгаа хэрнээ яагаад “Тусгаар тогтнолын төлөө” гэж би бичсэн гэхээр хэдэн зууны тэртээгээс бидэнтэй явж ирсэн алтан хайрцагны бодлогын үр тархинд минь байгаагийнх. Монголын газар шороо, үндэсний эрх ашиг, соёл бичиг, тусгаар тогтнолын төлөө үндсэрхэг үзлээр бичих гол шалт гаан бол өнөөх л төрийн алтан хайрцагны бодлогын үрийг хойч үеийнхэндээ үлдээх. Өөр хэлээр ярьдаг байна уу, Хятадын харьяат болно уу хамаагүй. Ямар ч гэсэн тархинд нь нэг юм үлдэх ёстой. Өнөөдөр Төвд, Уйгар, Өвөрмонголд бослого гараад байхад яагаад Хятадын урд хилээр тайван байдаг юм бэ. Ажиглаад байхад дандаа бидний үсэрсэн цус, тасарсан махны хэлтэрхий учраас энэ олон жилийн дараа ч гэсэн цаана нь нэг юм үлдсэн болохоор л тэр шүү дээ.

-Таныг цаг ямагт хөдөлм өрлөж байдаг хэтэрхий гэмээр завгүй хүн гэдгийг чинь мэднэ. Гэхдээ гурван хүүхдээ хүний дайтай өсгөх, хүмүүжүүлэх талд бол хамгийн завтай ээж шиг цаг гаргадаг бололтой.

-Цаг гаргахгүй байж болохг үй. Өнөөдөр миний хүүхдээсээ харамласан хэдэн цаг эргээд амьдралынх нь туршид нөхөж боломгүй алдааны эхлэл болох ч тал бий. Үүнийг цөөнгүй хүний амьдралаас харж байна. Хаяж болохгүй нэн тэргүүний зүйл бол үр хүүхэд, залгамж үе. Энэ бол зөвхөн эх хүний юм уу, нэг гэр бүлийн хүрээний асуудал биш. Цаана нь улс орны залгамж гэж нэг юм бий. Бид яах вэ дээ, үүрдэг ачаагаа үүрээд л дуусна.

Эх сурвалж "Өнөөдөр" сонин

"Тусгаар тогтнолын төлөө" жүжиг

2012-02-05T05:19:00.000-08:00

Ц.Түмэнбаяр "Бичигт хадны домог"-02 өгүүллэг

2012-02-05T04:36:00.001-08:00

ӨГҮҮЛЛЭГИЙН ОЛОН ӨНГӨ АЯСЫГ ТОВЧ ТАЙЛБАРЛАХ НЬ

2012-02-05T04:24:00.000-08:00

Чорос Даржаагийн Өлзийбаяр

/Ph.D/, профессор

Хорьдугаар зууны Монголын уранзохиолын түүхийг ажиглахад өгүүллэг бичдэггүй зохиолч бараг байсангүй. Орчин үеийнуран зохиолыг үндэслэгч гэгддэг Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, С.Буяннэмэхээс эхлээдаугаа их С.Эрдэнэ, Б.Бааст, С.Удвал, П.Лувсанцэрэн, С.Пүрэв, Б.Догмид, Д.Намсрайгээд урт цуваа үргэлжилнэ. Харин сүүлийн үе буюу өнгөрсөн зууны эцэс, энэ зууныэхэнд өгүүллэг бичиж байгаа зохиолчдын нэг нь Цэрэнтулгын Түмэнбаяр /1959/ болой.Тэрбээр уран бүтээлээ яруу найргаар эхэлсэн хэдий ч (“Хараацайн жигүүр” /1985/)сүүлийн хэдэн жилд үргэлжилсэн үгийн зохиол идэвхтэй бичиж “Толгодын шивнээ” /1987/ “Удган” /1994/, “Мэргэндбуусан чоно” /1999/ “Өнчин чавхдас дуулдаггүй” /2001/, “Согоо суман” /2005/, “Шөнийнтанго” /2006/, “Нар хурайлсан хийморь” /2008/ зэрэг номууд нь урт богино олон өгүүллэг,цөөн хэдэн туужаас бүрдэж байна. Эдгээрийн тухайд өгүүлбээс

Зохиолчийн өгүүллэгүүд эхлэл нь аажуу мөртлөө үнэмшилтэй, гол төлөв богино зайд үйл явдлын хурд сайтай, эцсийн шийдэл нь оновчтой байгаагаараа онцлогтой. Энэ бол уран санаа, ур чадвар хоёрын нийлбэр гэлтэй. Үүнийг олон өгүүллэгээр баталж болно. “Цааз” /2001/ хэмээх жижигхэн өгүүллэгт могойн чуулган эхэлж байна. Энэ үйл явдлын эхлэл. Гэтэл Толбот борын байр онгорхой байв. Тэрээр үерийн усанд шавхуурдуулсаар ядарч зүдэрсээр чуулган руугаа ирнэ. Энэ бол үйл явдлын өрнөл. Нэгэнт хууль зөрчсөн Толбот борыг могойнууд гэсгээж орхино. Энэ бол тайлал буюу шийдэл. Угтаа бол хүн байгалийн хатуу жам ёсыг уран сайхнаар үзүүлсэн нь энэ. Зохиолын төгсгөлд “Могойнууд Толбот борын онгорхой байсан зайг нөхөн жигдрээд, чуулган үргэлжлэв” гэсэн нь хорвоогийн хатуу зөөлөн бүхэн өөрийн хуультайн нотолгоо юм. Агуулга уран чадварын хувьд ийм онцлог ажиглагддагаас “Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүд богинохон атлаа их багтаамжтай, хэл дүрслэл чамбай нь багахан цөөрөмд цөөн бус сувд тана гялтганахтай адил бөлгөө” /С.Эрдэнэ/, Зохиолын уран сайхны орон зай нь тодорхой цөөн тооны баатрууд, явцуу хүрээ, тодорхой богино хугацаагаар хязгаарлагддаг” /М.Петрова “Психологический проза”/ гэж эрдэмтдийг үнэлэхэд хүргэжээ.
Зохиолчийн нэлээд өгүүллэгт үндэсний тусгаар тогтнол, эх оронч үзэл санаа гарч байна. Эдгээр өгүүллэг нь агуулга утгаараа сэрэмжлүүлсэн болгоомжлуулсан аястай юм. Жишээ нь хэдийгээр эхийнхээ гарт өгүүтгэгдэж буй Жан овогт бол Монгол нутагт ирээд “Боржигон овогт Жаргалын Баянмонгол нэр авч дэвшиж дээшлэхийн мөрөөдөл болно (“Лууны зулзага” /2008/). Өгүүллэгийн яг энэ агшнаа Жан овогтын эхнэр цочирдсондоо өвдөж, төдөлгүй нялх хүүхдийн дуу часхийлээ… Лууны зулзага…” гэсэн тайлал төгсгөл нь зохиолын үйл явдал, үзэл санаа төгсгөлгүй үргэлжлэхийн уран сайхны тусгал болжээ.

Өөр нэг өгүүллэг“Могойн цустай архи” /2008/-д гол баатар Пүүжээ Солонгост хараар ажиллаж байгаадбаригдан эх орондоо ирнэ. Харин азаар Солонгос ресторанд хэлмэрчээр ажилд оров.Эзэн Ёнд ихэд таалагдах болов. Гэтэл эзэн нь нэг өдөр Пүүжээг Их хурлын гишүүндөрсөлдөх санал тавина. Гайхаж цөхөрсөн Пүүжээд Ён “Танай Монголд ажил явуулахадхүнд суртал нь дийлдэхгүй юм. Энэ төрд л өөрийн гэсэн хүнтэй болмоор байна. Тоглоомбиш. Тэр их хурал, Засгийн газрын сайд, түшмэдүүд чинь угаасаа тийм төрөөгүй биздээ. Чамаас дээр юм юу байна. Чи хар л даа.Хоёрхон сая хүнийг, энэ их байгалийн баялаг, онгон зэрлэг өргөн уудам газар нутагтөлсгөж байна гэдэг чинь ухаантай хүмүүсийн ажил уу! Манай Солонгосын захын нэг бизнесмензалуу танай Ерөнхийлөгч болоход орвингоор нь өөрчилнө” гэх зэргээр шүүмжлэлтэй хандсан,үнэн санаа хэлсэн боловч эх оронд нь нэг л шунаад байгаа нь ойлгогдоно. Ингээд ПүүжээСолонгосуудын дуулгавартай зарц болж хувирна. Тэр чинээгээрээ амьдрал нь сайжирчбайлаа. Гэтэл нэг өдөр Ёны ах Солонгосоос ирж Пүүжээг “Могойн цусан барилдлагааны”бүлгэмд элсүүлэн эрхий хурууны өндөгний цусаа архинд дусаагаад өгсөний нь уусанбилээ. Харин Монгол хүний сэтгэлийн муу ёрын билэгдлээр Пүүжээ ”Могойн цусан барилдлага”хэмээн энэ нэрийн ард ямар нэгэн муу ёрын утга нуугдаж байгааг зөн совингоороо мэдэрчбайсан юм.” Дараа нь Пүүжээд цусан барилдлагадаа үнэнч эсэхийг шалгаж, монголчуудынбие биенээ яргалж байгаа бичлэгийг үзүүлэв. Энэхүү доромжлолыг тэсвэрлэж чадаагүйПүүжээ солонгос эрхэмийн улаан нүүрэн дээр нь нударга буулгажээ. Энэ бол зохиолынзөрчлийн эцсийн туйл. Пүүжээгийн элэг нэгтнээ харамласан сүүлчийн арга байсан юм.Өгүүллэгт Пүүжээг элчилгүй өргөн тал, элсэн хунгарт амьдаар нь аваачиж хаясан хэдийч харийн зарим баячуудын өтөл бэртэгчин санаархал эх оронч монгол залууг ялж чадаагүйюм. Үүнд л эдгээр өгүүллэгийн гол баатруудын далд санаархал өнөө бидний эхэлж ярьсанболгоомжлол туссаныг сануулна_ Өгүүллэгийн утга санааны гол ач холбогдол ч үүндоршино.

Зохиолч Түмэнбаярын өгүүллэгт дэлхий дахины өөрөөр хэлбэл хүн төрөлхтөний амьдралын гайхамшиг, эмгэнэл өргөн хүрээнд тусгагджээ. Тухайлбал Таж махалыг бүтээсэн урчуудын хурууг тайрч цус урсгасан гэсэн аймшигт санааг дүрслээд төгсгөлд нь “Олон мянган урчууд, тэдний үр хүүхэд хань ижлийнх нь цус нулимсаар бүтсэн ертөнцийн гайхамшиг Таж махалын бунхан дэндүү гоо тансаг, басхүү дэндүү хүйтэн цэвдэг” (“Таж махалын нулимс” /1991-2001/) гэж уран сайхны эсрэгцэл хэрэглэсэн бол “Тайган” /1998-1999/ өгүүллэгт аугаа их соёлт баруун Европт хүртэл сайхан сайхан хөвгүүдийг засдаг байсан тухай өгүүлсэн харууслыг дурлалын гурвалжин дунд өрнүүлж, нөхөр нь эхнэртээ Герцигийн биеэр цус биш ус гүйж байгаа. үүнд зүрх сэтгэл гэж байхгүй, Яагаад гэвэл тэр тайган” гэж бичсэн захидлаар тайлал хийж урласан байна. Түүний “Цагаан сүүний домог” өгүүллэг нь дайн тулаан хайр энэрэл, хүнд л байж болох хамгийн хүчит мэдрэмж үр хүүхдээ хайрлах сэтгэлийн төлөө амиа зольж байгаа тухай эмгэнэлт түүхийг өгүүлж байна (/А.Гроховская “Цагаан сүүний домог” Ц.Түмэнбаяр “Согоо суман”)
Өшөө хорсол хүн ардад ямар их гай зовлонг тарьдагийг “Гаслан” /1996/ өгүүллэг тод харуулна. Энэ нь түүхэн үүднээс монгол ноёдын шунаг сэтгэл, төвд лам нарын өшөө хонзонгийн далд үйл байлаа. Монгол тайж Эсэнбөх Төвдийн орныг хүйс тэмтрэн талж, алт мөнгийг нь хуу дээрэмдсэн байна. Үүнийг мэдсэн төвдүүд Эсэнбөхийг замд нь угтаж алд цэнхэр хадаг аяга дүүрэн сүү бариад “Тэнгэрийн салхинаас бусдыг дээрээ гаргаж үзээгүй Цастын их оргилыг хатан зоригоор туулж, хэрэг зоригоо бүтээгээд эх нутгийнхаа дээсийг алхаж буй Их Чингисийн удамт баатруудын амгаланг эрж сүр хүчийг айн бишрэхээс өөр аргагүй учир Далай ламын зарлигаар аяны замд чинь угтан түмэн амгаланг айлтган, мянган баяр хүргэж буйг таалан соёрхоно уу” хэмээн угтсан юм. Энэ бол үнэндээ улс үндсээ гэсэн башир мэх байсныг Монгол ноёд тэр тусмаа Эсэнбөх огт ойлгосонгүй. Бүүр эсрэгээр нь айж л байна гэж бодож, улмаар архи, мах, хүүхэн гуравт мансуурсан монгол цэргүүдийг төвдүүд хиар цохив. Эсэнбөхийн шилбийг тас цавчив. Түүний догшролыг үл хайхран Төвдийн элч түүнийг замдаа хатаж үхэг хэмээн заналхийлэн дээгүүр нь алхан гарав. “Эсэнбөхийн нүдэнд түүчээ түүчээ тэргээр ачсан алт эрдэнэс, гал усанд хөрвөсөн их талаас Цаст уулыг чиглэн аажуухан урагшлах нь үзэгдэв ээ”. Хүн төрөлхтөний өс хонзонгийн сэтгэл зүй ийм санж. Монгол түмэн ийм маягийн түүх туулсан зам мөр зохиолчийн ийм сэтгэлгээнд дуудсан хэрэг биз. Өшөө хорслын ийм аймшгийг “Тэнгэрийн зүүд” /1995/, “Тургинэ хатны алтан зоос” /1999/ өгүүллэгт тод томруун нэн ойлгомжтой үзүүүлжээ.

Өөрөөр хэлбэл иймэрхүү зохиолд эмгэнэлнь илүү гүн гүнзгий тусгагдсан нь зохиолчийн сэтгэл зүй, хандлагын өөр нэг илрэлгэлтэй.

Утга зохиол аль ч үед тухайн нийгмийн цаг үеийн тусгал байдаг нь Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгт илүү хамааралтай. Өөрөөр хэлбэл яг одоо бидний амьдарч байгаа зах зээлийн нийгмийн хүнлэг энэрэнгүй биш, бусдыг хайрлан хамгаалах өгөөмөр сэтгэл дутсан зэрэгтэй холбоотой ажээ. Үүнийг зохиолчийн, компьютер тоглоомд хэт шунахайрсан арван гуравтай хүү тавь гарсан өвгөн болж хувирсан аймшигт явдал /”Үхлийн вэб сайт” 2004/ техникжилтийн үр дүн мэт боловч хүнээр тоглох харгис үйл явдал мөн. Тиймээс вэб сайтыг хэрэглэгчээс дахин дахин лавлан асууж байгаа нь хөгшрүүлж болох эсэхийг нь нотолгоо болж байна. Тэрчлэн (“Есүсийн шавь” /1996/) бусдын шашинд хэт шүтсэнээс амь насаа алдсан гунигт явдал,харь оронд цагаачлалаар ажиллахын хор уршиг /”Сөүлийн гудамжийг цочоосон дуу”/ гээд олон талын асуудлыг хөндсөн нь үүгээрээ энэ зохиол дохио санамжийн агуулгатай болжээ. Нийгмийн өнгө төрхтэй харьцаж байгаа зохиолчийн уран санаа, уран дүрслэл болой. Ерөөс Түмэнбаярын зах зээлийн нийгмийн хэв шинж өргөн хүрээтэй дүрслэгдсэний нэг баримт нь “Буцах тийзгүй аялал” /2003/ тууж болой. Уг туужид хамгийн товчоор хэлбэл, Содонгончиг, банкны захиралыг сайхан хүүхэнтэй ойртуулан дүрс бичлэг хийсэн нь “Таны урд шөнийн өнгөрүүлсэн жаргалтай мөчүүдийн гайхамшигт хөргүүд таны сууж байгаа ширээний доод талын нүдэнд байгаа. Чадвал өнөөдөр орой 16 цагт 10000 долларыг бидний болзсон газар авчирч өг” хэмээсэн хатуу шаардлага болон хувирчээ. Энэ нэгдэх санаа. Хоср дахь гол санаа нь Дэнзэн мэтийн боловсролтой сэхээтнийг дуртай газраа очиж амьдарч /Италид/ чадаж байгааг үзүүлсэн явдал юм. Өөрөөр хэлбэл монгол хүн хаана яаж ч амьдарч чаддагийг энэ туужаас харж болно. Нөгөөтэйгүүр нууц амрагийн явдлыг нэлээд дэлгэрэнгүй үзүүлсэн нь “Буцах тийзгүй аялал” нэрт уран зургийг худалдан авах шалтгааныг тодруулахад ашигласан гэж болно.
АНУ-ын монголч эрдэмтэн Д.Айкман эхийнхээ ачийг монголчууд шиг уран зохиолдоо тусгадаг ард түиэн байхгүй гэж тэмдэглэсэн нь бий. Ерөөс Монголын уран зохиолд эхийн хайр энэрэл, ач буяныг дүрсэлсэн нь нэн элбэг. Ц.Түмэнбаяр зохиолчийн “Удган” /1992, “Уралын тэс мод” /2005/, “Цагаан сүүний домог” /1991/ өгүүллэгүүд үүний гэрч. Уулын бөө Тангуд эмээ, Урал нутгийн Наташа бүсгүй хоёрын үрээ гэсэн сэтгэл нэн адилхан. Энэ бол хүн төрөлхтний сэтгэлгээний нийтлэг шинж чанар. Тангуд бөөлж дуусахад “Ээжээ” гэх хүүгийнх нь дуу тэнгэрийн дуу мэт чихэнд хадав. Тангуд удган яг энэ агшнаа ганц хүү нь гал утаан дунд дуу нь холдон холдсоор газрын гаваар уусан алга болох зүүд мэт зүйлийг онгод сахиусандаа үзээд “Сахиус минь, удган ээж мод минь өршөө намайг гээд сульдан уналаа” Тэгвэл Наташа хүүгээ муу байгааг дуулаад Монголд ирж уулзсан боловч амьдын жаргалыг үзсэнгүй. Хүүгийнхээ төлөө огт мэдэхгүй газар луу бэдрэн явах Тангуд, Наташа хоёрыг үрээ хайрлах сэтгэлийг дутай ч зүйрлэмгүй. Тиймээс ч Тангуд насан туршдаа хүүгийнхээ сэвлэгийг хүзүүнээсээ салгаагүй. Наташа гучин жил “ууруулыг нь дэвтээх цай аваачиж өгнө” гэж өглөө бүхэн явж тааралдсан хүмүүсээс хүүгээ нэхэж байна. Мө “Цагаан сүүний домог” /1991/-т Ойрадын Шарбаатарын залуу хатан Насан, адилхан бүсгүйн үрийг аврахын тулд “Чи бид хоёр хаяа хатавч хоёрт алтан ясаа хэлтэлж, алаг махаа тасалж эх боллоо. Май охиныг ав. Хүүгээ аль. Чамд энэнээс өөрөөр хүүгийнхээ амийг аврах арга байхгүй. Охиныг минь өрнөөсөө унагасан үр шигээ өврөөсөө салгалгүй өсгөөрэй” гээд хүү, охин хоёроо солилцоно. Үр хүүхдээ хайрладаг монгол эхийн цагаан сүүний харамж энэ бөлгөө.

Зохиолчийн“Өндгөн эс” /1997/ өгүүллэг нь хэдийгээр орчин үеийн асуудал гэлээ ч монгол хүнийсэтгэхүйд төдий л төрөхгүй үзэгдэл боловч эхийн сэтгэл зүй нэн зөрчилтэй дүрслэгдсэнээрээсонирхолтой юм. Үрээ тээсэн эхийг харсан Солонго бүсгүй “Би ийм болох байсан даа”,“Би өөрөө ингэж хөхүүлдэг ч болоосой” “Миний охин надаас холдоход ингэж санана гэжүү” гэх харуусал, тээгч эхийн “Би наад мөнгий чинь авахгүй ээ, охиноо авна” гэсэнгуйлт, эцэст нь авч зугтаасан зэрэг нь монгол эх үрийн байгалиас эхтэй сэтгэл зүйншинжин холбоо гэлтэй. Ерөөс Түмэнбаярын өгүүллэгт “баатрын дотоод ертөнц, түүнийзовлон гуниг нь маш хурц бөгөөд урнаар илэрхийлэгдсэн байдаг. Өгүүллэгийн санаахийгээд баатрын хоёрдмол төрхөд сэтгэл зүйн шинж нэвт шингэсэн байдаг нь /И.Регина/Анализ рассказ Ц.Түмэнбаяр “Удган”/ эх үрийн хүйн холбооны тухай өгүүлсэн эдгээрзохиолд бүр ч хүчтэй илэрнэ.

Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгт хүний дотоод сэтгэлгээний гоо сайхныг үйл явдлын өргөн болон явцуу хүрээнд үнэмшилтэй үзүүлсэн байна. Үүнд дөчин жилийн дараа Моцартын сонгодог хөгжмийг сонсоод нүд аньсан өвгөний үхэл /Ганц бие хөгжимчин” 1997/, сэтгэлийн гэрэл гэгээг нь огтхон ч ойлгохгүй гэрийнхэн нь галзуугийн эмнэлэгт хүргэж өгсөн эрүүл нэгэн /”Харалган” 1996/ гээд тоочвол бас цөөнгүй. Ялангуяа ертөнцийн гоо сайхан, эевэргүү зөөлөнг ойлгож ухаарсан “Харалган”-ы гол баатар Дэлэг эхнэр хүүхэддээ “…орчлонгийн үнэн өнгийг нэг ч удаа харуулаагүй, үгүй энэ шар өнгө мөн үү, нар ч бас сонин байдаг юм байна шүү дээ”, “Би энэ хорвоогий чинь ийм сайхан өнгөтэй гэж мэддэггүй байлаа шүү дээ” гэж ярьснаас үүдэн мэдлэггүй танил эмчийнх нь тэнэг дүгнэлт нэмэрлэн сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгт хүргэгдэн хүнд тариа хийлгэснээс жинхэнэ галзуу руугаа орж байна. Энэ өгүүллэгийн далд санаа бол орчлон ертөнцийн гоо сайхныг огт ойлгодоггүй хүмүүс олон байгааг /эмч, эхнэр, хүү, охин гээд…/ гашуунаар шүүмжилсэнд оршино.
Зохиолчийн өгүүллэгт хүн байгалийн зохист харьцаа монгол ахуй сэтгэлгээний онцлогтой уялдан их л өрөвдөлтэй дүрслэгджээ. Тухайлбал “Согоо суман” /1997-1999/-д буудсан согоо нь охин нь болж үзэгдсэн “Нүгэлийн нүд” /1990/-д алсан үнэг нь азарган чоно болж хувирсан зэрэг нь монгол ухааралтай холбоотой бөгөөд нүгэл хилэнцээс ангид байхын уран сайхны сэтгэл зүйн тусгал болно. Тэгвэл “Өндгөн чулууны домог” /1985-1992/ бол Монгол байгаль, эх орон, монгол хүндээ л нөлөөтэйг айлын бяцхан хүүгийн тоглож байгаа чулуугаар төлөөлүүлэн өгүүлжээ. Наймаач хятадын хэлснээр “Энэ чулуун дотор ус байсан. Усан дотор бөөсөн чинээ хоёр алтан загас байсан юмсанж”. Харамсалтай нь гэнэн монгол эхнэр, нөхөр хоёр чулууг санамсаргүй угаачихсан нь алсуураа олз ашиг олох биш байгаль дэлхийгээ сүйтгэчихсэн хэрэг болжээ. Учир нь тэр өдрөөс хойш хавь орчмын булаг шанд ширгэж шороо тавин, газар омголтон хагарч, хүн мал ундаасахын зовлонд нэрвэгдэх нь тэр ээ. Зохиолчийн товч тайлал өнөө байгалийн зохицолдолгоог баталгаажуулж өгнө. Монголчууд эх нутаг, уул ус, эрдэс баялгаа хамгаалж чаддаг ард түмэн гэдгийг “Эрдэнэ уулын савдаг” /2008/ өгүүллэгээс үзэж болно. Зохиолын баатар Эрдэмтөгс олзлогдсон хятад данжаадад “Эрдэнэ уулын нууц судар” байгааг олж мэдэв. Хэдийнээ амиа хорлож үхье гэсэн бодол нь сарниж, судрыг авч нутаг явахаар зэхэж санасандаа хүрэв. Энэ бол Эрдэмтөгс бүсгүйн эх оронч үзэл болой. Ард түмнийхээ оюуны баялгийг авч эх орондоо ирэх энэ их үйлсэд нагац ахынх нь “Энд энэ эмийг найруулах нууц судар бий. Эдгээр эрдэнэс Эрдэнэ ууланд буй. Эрдэнэ уулын нууц судар энэ буй. Үүнийг харьтны болоод шуналт хүний гарт өртүүлж болохгүй” гэж захисанаас үүдэлтэй. Эрдэмтөгс “Эрдэнэ уулын нууц судар”-аас адис аван холын хол агуйн мухарт хэдэн үедээ олохооргүй газар чандлан нуув. Тэгээд Эрдэнэ уулын савдаг болж харийн олон хүнийг айлган сүрдүүлж сүнсий нь зайлуулаад эх нутагтаа, Эрдэнэ ууландаа шингэсэн болой. Энэ өгүүллэг ийнхүү монгол орны газрын баялаг нөөц, түүнийг хайрлан хамгаалах ардын ухааны тусгал болой.
Зохиолч Түмэнбаярын өгүүллэгт амрагийн явдлыг сэтгэл зүйн болон бие махбодийн талаас яруу, хурц тод дүрсэлсэн нь олонтаа. Үүнд “Сав шимийн амт” /1999/ өгүүллэгийг онцлон үзвэл зохино. Өгүүллэгийн гол баатар залуу бүсгүй өтөл эрийн бэлхүүсээр тэвэрч биедээ наалдуулахад хоёр бэлгэс дөнгөж учрахын төдийд бүсгүйн бусдаас харамлаж хавчиж асан, цавиндаа багтаж ядсан тачаал нь савд тавьж”, “чивчирсэн шодойг нь ховдоглон үмхэж амтархан амтархан яруу зөөлнөөр хөхөж, амсраараа цагаан хөөс цахруулан ивэлжээ”, Хижээл эр шодойгоо могой мэт гүрвэлзүүлэн гижигдэхэд бүсгүй өөрийн эрхгүй ивлэн займчина” гэх буюу “оог” хэмээн дуу алдан цавь нь хагжив” гэх зэргийн дүрслэл нь Д.Нацагдоржийн хэлснээр уран тачаангуйн хурц илдийг боловсруулж чаддаг хүмүүсийн явдал санж. Ийм өгүүллэгт “Шөнийн танго”, “Эрвээхэй шүхэртэй бүсгүй”, “Өндгөн эс”, “Ли бай”, “Халуун усны байшин”, “Харалган” зэрэг бүтээлүүд ч хамаарагдана. Зохиолчийн үзүүлсэн гол санаа бол бэлгэсийн энэ үйл ажиллагаа сэтгэхүйн их түрэлттэй холбоотойд оршино.
Түмэнбаяр зохиолчийг би, холбооны мэргэжлийн хүн гэж сонссон, Гэтэл түүний зохиолуудыг уншиж байхад босоо хөх нь гижигдэж, …үйлийн үр даллахад салхи хүртэл амьсгалаа татаж, цэцэг хүртэл цоморлигоо хумин чагнажээ” /”Харалган/ “хагсарсан биений агсага тайлжээ”, “бүсгүйн хонгорцогийн гүнд шахан хэдэнтээ годхийлгэв” /Сав шимийн ам/
“… Вэйн хатны жовгонд орж ирэв. /”Тэнгэрийн зүүд”/ ::: “нутгийн дээсэн дээр эд өөр яав л гэж дээ” хэмээн омойсжээ. /”Гаслан”/ Гонхолсон гэрүүдийн хамгийн урд… /”Магнай дээрх мэнгэ”/ гэх зэргээр хуучин үг хэллэгийг сэргээн хэрэглэсэн, оновчтой дүрслэг үгийг ашигласан зэргээс үзэхэд Монгол үг хэллэгээ эрхэмлэн, эрж хайж, шидэж шигтгэж чаддаг нь тодорч байнам.
Түмэнбаяр бидний үзэж байгаагаар амьдралын олон өнгө аясыг зохиолдоо тусгажээ. Гэхдээ юу хэлэх гэсэн нь тодорхойгүй, хуучин санааг идэвхтэй биш давтсан зэрэг дутагдал ажиглагдаж байгааг “Нартай цороо” /1994/ “Тунирхал” /2004/, “Том болгодог эм” /1998/, “Цагаан бүжиг” /2002/ зэрэг өгүүллэг нотолно. Олныг биш онцгойрсон хэдийг бичих нь туршлага сууж байгаа зохиолчийн “мөрийн хөтөлбөр” байх ёстойг түүнд заагаад ч яахав. Гэхдээ л зурвас тэмдэглэхгүй бол болохгүй нь. Бид Түмэнбаярын бүх өгүүллэгийг задлахыг чухалчилсангүй. Бас зарим өгүүллэгийг задлахад ч төвөгтэй байсныг хэлэх хэрэгтэй. Тиймээс хам цагийн хүрээнд дурдан товчлох аргыг хэрэглэв. Ерөөсөө ч түүний бүх зохиолыг хамрах шаардлагагүй. Гэхдээ түүний өгүүллэгүүдийг нийтэд нь судлан үзэхэд

Нэгдүгээрт, XXI зууны хүүрнэл зохиолын өгүүллэгийнтөрөлд XX зуунаас эхэлсэн сэтгэл зүйн чиглэлийг хөгжүүлэхэд авьяас билэг, ур чадвараазориулсан,

Хоёрдугаарт, Дэлхий дахины олон үндэстний зан үйл,сэтгэлгээний эерэг сөрөг талыг уран сайхны аргаар урласан,

Гуравдугаарт, Монголчуудын үндэсний өвөрмөц сэтгэлгээгэрт эдүгээгийн түүхэн нөхцөлд сэргээн дүрслэсэн.

Дөрөвдүгээрт, Өгүүллэгийн агуулгын багтаамж, зохиомжийнбайгуулал хоёр сүрхий нягтарсан,

Тавдугаарт, Ихэнх өгүүллэг нь хүний сэтгэлийн эмгэнэлт,харамсалт, өрөвдөлт, тавгүйдэлт зэрэг сөрөг гэхүйц өнгө аясыг чадварлаг нээн илэрхийлсэнбайна гэх зэргээр дүгнэж болох юм.

Номзүй

Д.Галбаатар “Богино туульсийн шинэ хатан хаан” /”Монголын уран зохиолын шүүмж судлалын улсын уралдаан” эмхтгэл УБ 2006 он/
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн дэд доктор А.Гроховский “Цагаан сүүний домог” өгүүллэгийн тухай /”Утга зохиол урлаг” сонин 1996 он
• Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхмийн дэд доктор М.Петрова “Психологическая проза Ц.Түмэнбаяр” илтгэл /www.tstumenbayar.blogspot.com/ /Дорно дахин судлалын олон улсын 37 дугаар их хурал 2004 он Москва/
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн дэд доктор И.Регина /Анализ рассказа Ц.Түмэнбаяр “Удган” “Удган модны тавилан буюу Тангуд удганы хувь заяа” /”Цог” сэтгүүл 2002 он/
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн дэд доктор П.Петрова “Удган өгүүллэгийн үг, найруулгын онцлог” сургалтын материал “Санкт-Петербургийн их сургуулийн дорно дахины хүрээлэнгийн монгол судлалын тэнхмийн хичээлийн хөтөлбөр”
С.Эрдэнэ “Үүлэн чөлөөний наран бус аа” “Мэргэнд буусан чоно” номын оршил
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн дэд доктор П.Петрова “Ц,Түмэнбаярын зохиолын эмэгтэй баатруудын хувь заяа” Алс дорнодын утга зохиолын симфозуми дээр тавьсан илтгэл 2006 он /www.tstumenbayar.blogspot.com/
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн дэд доктор П.Петрова “Нүүдэлчний сэтгэлгээний уран зохиол”
О.Содномпил “Түмэнбаяр бүсгүйн гоёл” /Согоо суман. 2005. 3-4-р тал/
О.Содномпил “Нар хурайлсан хийморь” 2008 /Ц.Түмэнбаярын “Нар хурайлсан хийморь” номын оршил 3-4-р тал/

2009.07.13

Ц.ТҮМЭНБАЯР: “ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ТӨЛӨӨ” ЖҮЖГЭЭ ЭМЗЭГЛЭЛЭЭС БИЧСЭН

2012-01-01T02:00:00.000-08:00

Д.Нацагдоржийн болон Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт, Удвал сангийн нэрэмжит шагналт зохиолч Ц.Түмэнбаяр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой тохиож байгаа 2011 онд бүтээлийн арвин их хурыг буулгажээ. Түүний энэ жил бүтээсэн томоохон бүтээлийн нэг нь 1914-өөс1915 оны хооронд хийгдсэн Монгол, Орос, Хятад гурван улсын гэрээний тухай түүхэн баримтад тулгуурласан “Тусгаар Тогтнолын Төлөө” теле-жүжиг байлаа. Түүний урланд зочилж хэдэн үг солиллоо.

- Чи хэдийнээс уран бүтээл бичиж эхэлсэн бэ?- Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа л уран зохиол сонирхож, шүлэг бичих гэж оролдож эхэлсэн дээ. 1980-аад онд анхны шүлгүүд минь төвийн хэвлэлд гарч эхэлснээс хойш уран зохиолын замд эргэлт буцалтгүй орсон.

- Гурван хүүхдийг өсгөх бойжуулахын хажуугаар уран бүтээл, утга зохиолын ажил хийнэ гэдэг амаргүй байхаа?- Ямар хүнийг жаргалтай гэх вэ ? гэдэг асуултанд нэг хүн, “Xамгийн дуртай юмаа хийж байгаа хүнийг жаргалтай гэнээ” гэж хариулсан байдаг. Би тийм л хүн юм, Мэдээж эх хүнд гурван хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхийн зэрэгцээ уран бүтээлд цаг зав, сэтгэл зүрхээ зориулна гэдэг амаргүй даваа,

- Хүүхдүүд өсөх тусам бичиж хийх ажил чинь хөнгөрч байв уу, хүндэрч байв уу?- Оросын нэг мундаг үг байдаг, “Жижигхэн хүүхэд жижигхэн бэрхшээл, том хүүхэд том бэрхшээл” гэдэг. Надад аль аль нь байна даа,

- Чамайг ер нь юу хөглөж, хурцалдаг вэ?- Уран бүтээл хийхэд амьдралд тохиолдсон бүхий л үйл явдал, уншсан, үзсэн харсан сонссон, найз нөхдийн урам хайpласан үг, бас атаа жөтөө, хорон үг ч оюун ухааныг минь хурцалдаг

- Зохиолч байх, гэрийн эзэгтэй байх гээд л олон үүргийг хэрхэн хослуулж ирэв дээ?- Бусдын л жишгээр… Амьдралаа, уран бүтээлтэйгээ хамт л үүрч явна даа, Нэг удаа намайг хоёр том цүнхтэй юмтай таксинд суухад жолооч нь « ямар их новш үүрч явдаг юм » гэлээ. Би түүнд « энэ чинь новш биш, би амьдралаа үүрч явна » гэсэн чинь « Нээрээ тийм л байх даа, хүүхнүүд л хойно » гээд учиргүй инээж билээ,

- Өнөө цагт өгүүллэг, тууж, эсвэл роман, жүжиг бичээд амьдрал залгуулна гэдэг бараг “үлгэр” талдаа юм шиг санагддаг...- Зохиолчид гэдэг үйлтэй улс, Жүжигчид, дуучид ч гэх юм уу бусад мэргэжлийн хүмүүс өөрсдийнхөө дуртай ажлыг хийгээд түүнийхээ хөлсөөp амьдардаг бол зохиолчид эрхэлсэн ажлаа тухайлбал сэтгүүлч, эмч, инженерийнхээ ажилтай зэрэгцүүлж уран бүтээлээ хийдэг. Дан уран бүтээлээр амьдралаа залгуулна гэж байхгүй.

- Аав чинь чамд маш их нөлөө үзүүлсэн гэж чи нэг удаа ярьж байсан, чухам яаж нөлөөлсөн юм? Юу хийдэг хүн байсан бэ?- Миний аав эмч, лам, бас жолооч хүн байсан. Арван зургаан жил шоронд суусан. Хүнийг гаднаас хараад л чухам ямар хувь заяатай болохыг нь хэлж чаддаг хачин хүн байлаа, Жолооч, эмч, ламын энэ гурван ажлаасаа болж л шоронгийн хаалга татсан юм билээ, Аав минь намайг 17-той байхад шоронгоос гарч ирээд миний хувь заяаг хэлсэн. Тэр үед нь би огт үнэмшээгүй, Дөрвөн жилийн дараанаас хэлсэн нь биелж зах зухаас нь амсаж эхлэхэд л итгэсэн. Эдүгээ би яг л аавынхаа хэлсэн тэр зургаар л амьдарч явна,

- Маш завгүй явах шиг санагддаг. Өглөө хэдэд босоод орой хэдэд унтдаг вэ?- Ер нь амьдрал чөлөө завгүй шүү дээ, Гэхдээ өгье гэвэл ганцаасаа уйлья гэвэл сохроосоо... гэхчээр зав гаргах юмандаа гаргана, Ялангуяа хүүхдүүддээ маш их зав гаргаж чаддаг.

- Чи ер нь зохиол бүтээлээ хаана бичдэг вэ? - Гэртээ, ажил дээрээ, хаана ч бичнэ дээ, Гэхдээ компютер дээр шууд бичдэг болохоор голцуу ажил дээрээ л бичнэ дээ...

- Ямар зохиолоо их дажгүй болсон гэж боддог вэ? - Төрүүлсэн хүүхдээ хүн сайн муу гэж ялгадаггүй шиг тийм зохиол минь муу болсон гэхэд хэцүү. Бүгд л сэтгэлийг минь шаналгаж төрсөн юм болохоор. Гэхдээ илүү их сэтгэл хөдөлж, хөдөлмөрлөж бүтээсэн зохиолууд бий, “Мэргэнд буусан чоно”, “Удган”, “Урд уулын зэрэглээ”, “Бичигт хадны домог”, “Ли бай”, “Лууны зулзага” зэрэг олон өгүүллэг, “Ганцын давааны дууль”, “Монгол гэр”, “Талын хөх чоно” зэрэг шүлэг гээд нэрлэвэл бүгдий нь хэлчих гээд байна. Түүхэн зохиолууд маань хүний сэтгэлд их хүрдэг. Өнгөрсөн зун бичсэн “Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжгээ их бодож, хөдөлмөрлөж, бас их эмзэглэж бичсэн,

- Тусгаар Тогтнолын Төлөө жүжгийг бичих санаа хэрхэн төрөв? Юу их нөлөөлөв?- Би Улсын түүхийн төв архивт ажиллаж байхдаа 1900-аад оны үеийн бичиг баримтыг цэгцлэх ажилд оролцож байлаа, Энэ үед гурван улсын гэрээний тухай Хичээнгүй сайд Цэрэндорж гуайн гар бичмэлийг олж үзэж билээ, Ер нь эх түүхэндээ хайртай, уншиж судлах, уран зохиол болгож бичих сонирхол маань энэ жүжгийг бичихэд их нөлөө болсон. Түүнээс гадна өнөөгийн Монголын тусгаар тогтнол жинхэнэ хүчирхэг Монгол улсын үеийн тусгаар тогтнолтой харьцуулахад даанч өрөвдмөөр санагддаг. Моодуун хааны үеийн Хүннү гүрэн, Их мэргэн Чингис хааны үеийн Их Монгол улсынх шиг тийм тусгаар тогтнол, тийм төрийг монгол цус судсаар нь урсаж байгаа хүн бүхэн хүсч байгаа. 200 гаруй жил Манжийн дарлалд байсан Монголын ард түмэн тусгаар тогтнолоо олж авахын тулд ямар их хүч ухаан, зориг самбаа гаргаж, амь хайргүй тэмцэж байсныг бахархан бодохдоо, Монгол эх орноо худалдаж байгаа өнөөгийн төрийн унхиагүй зүтгэлтнүүдээс ичихдээ, хожмын өдөр хүчирхэг Монгол улсын тусгаар тогтнол жинхэнэ утгаараа мандан бадрахыг хүсэхдээ энэ жүжгийг бичсэн.

- Хүмүүс жүжгийн тань талаар юу гэж байх юм?- Хүмүүс янз бүрээр хүлээж авсан. Ялангуяа түүхчид, Богд хааныг товойлгон гаргаагүй байна ч гэх шиг. Гэтэл зарим нь яг цагаа олсон үедээ энэ зохиолыг бичжээ гэх зэргээр,,, Миний хамгийн их баярласан нь юу вэ гэвэл Өвөрмонголчууд ар Монголынхон манийгаа өмөөрч энэ жүжгийг бичиж, телевизээр цацлаа хэмээгээд “Талын хөх чоно” дуугий минь нууцаар дуулцгааж явна” гэж сонссон явдал. Яг үнэндээ Өвөрмонгол, буриад, Шинжианы монголчуудыг хавханд орсон хөлөө тас хазаж хаяад амиа авардаг чоно шиг л тэдний горьдож, итгэсэн нулимстай нүд рүү нь шороо цацаж л Ар Монголоо тусгаар улс болгож авч үлдсэн шүү дээ, Ямар их үнээр өнөөгийн энэ тусгаар тогтнол олдсоныг мэдээсэй билээ...

- Энэ жүжгийнхээ баатарууд болон тоглосон жүжигчид, найруулагчдын талаар тодруулж яриач?- Б.Туяа хэмээх залуу найруулагч маш зоригтой орсон. Хөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаяр “Талын хөх чоно” шүлгийг блог дээрээс маань уншаад л дуу хиймээр байна гэсэн. Богинохон хугацаанд их эрч хүчээр энэ жүжиг бүтсэн. Оролцсон жүжигчид зураглаачид, зураач, гол нь жүжигчин уран бүтээлч гэхээсээ монгол хүний үндсэрхэг үзэл л чин сэтгэлээсээ оролцоход гол түлхүүр нь боллоо гэж бодсон. Чагдаржав ноёнд Ардын жүжигчин Цэрэндагва, Би Гуа Фанд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Равдан, Хичээнгүй сайдад соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэвтрүүлэгч Батбаяр, Миллерт Гэрэлсүх, Манлай ванд Ялалт зэрэг арав гаруй жүжигчин оролцсон. Түүхэнд, тэр тусмаа Монгол улсын тусгаар тогтнолд чухал үүрэг гүйцэтгэж, амь насаа зольсон хүмүүсийн дүрийг бүтээж байгаагаа маш их хүндэтгэлтэй бас храиуцлагатай хүлээж авсан.

- Энэ зохиолыг бичихэд хэцүү бэрх юм нь юу байв даа? - Энэ үйл явдал бол хурал юм. Хурлыг яаж үзэгчдэд сонирхолтой болгож хүргэх вэ, бас түүхэн үнэнийг гуйвуулахгүйгээр уран сайхны аргаар, бас бүтэн жил шахуу үргэлжилсэн хэлэлцээрийн хамгийн чухал үйл явдал, шийдлийг яаж оновчтой оруулах вэ гэх мэт хүндрэл тулгарсан. Гэвч түүхийн зөвлөх түүхийн ухааны доктор Г.Дашням, Д.Өлзийбаатар нар маш чухал зөвлөгөө өгч, их тус болсон,

- Хэдийд нь судалгаагаа хийж, хэдийд нь бичдэг вэ?- Судалгаа гэвэл 1980-аад оноос л сонирхож үзэж байсан. Яг жүжиг бичихэд зориулсан судалгаагаа хоёр жилийн өмнөөс хийсэн.

- Цаг зав гаргаж ярилцлага өгсөнд тань баярлалаа. Ярилцлагын сүүлчийн хормыг чамд үлдээе...- Энэ завшааныг ашиглаад гадаадад уран бүтээлээ туурвиж яваа уран бүтээлчид, найз нөхөд, тусгаар тогтнолын төлөө, Монгол эх орныхоо төлөө зүрх нь цохилж явдаг гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа бүх монголчууддаа Монгол улс хүчирхэгжин мандах болтугай хэмээх ерөөл өргөхийн хамт, жүжгийнхээ дуугаар тусгаар тогтнолын халуун мэнд дэвшүүлье.

Ярилцсан З.Эрдэнэбат (Germany)

“Тусгаар Тогтнолын Төлөө” жүжгийн дуу - Талын хөх чоно

2012-01-01T01:57:00.000-08:00

Эрчилсэн их хүслээ шившиж тавьсан дуут сум минь
Эмзэгхэн сэтгэлээс алдуурч харвасан амин од минь
Гунигт нүднээсээ оч үсэргэн ширтэх
Гурамсан сур шиг хөвчрөх Талын хөх чоно
Шаналсан сэтгэлээ тас хазан зулрах эрх чөлөө
Шархалсан зүрхээ нулимс нь аргадах тайвшрал минь
Амь онилсон сум амьсгал тоолон нэхэхүй
Амьдралаас сугаран сунах Талын хөх чоно
Дахилт:
Хэнгэрэгийн дуу ертөнц дахины анирыг цочооход
Хээрийн чоно гэрэлт үүлэнд хувилан шингэхүй
Мөргөлийн шид-онгод дуудлага чинь ховсдож
Мөнх тэнгэрийн дайдад хамт живнэ
Талын хөх чоно минь

Чивчирсэн хөх судсаар буцлан урсах омогт гал минь
Чинэрсэн чин халуун цээжнээс оргилон цоргих дөл минь
Бөөн хар үүл мэт аюул нөмрөн ирэхүй
Бөртийх бараагүй алсрах Талын хөх чоно

Дахилт

“ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ТӨЛӨӨ...” ЖҮЖИГ ҮНДЭСНИЙ ТЕЛЕВИЗЭЭР ГАРЧ ЭХЭЛЛЭЭ

2011-07-24T11:02:00.000-07:00

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Ц.Түмэнбаярын “Тусгаар тогтнолын төлөө” гурван ангит теле жүжиг 2011 оны 07 сарын 13-ны 20.45-аас эхлэн Үндэсний телевизийн эфирээр цацагдаж эхэллээ.

Монгол газар шороон дээр анхны төр байгуулагдсаны буюу Хүннү гүрэн үүссэний 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, Богд хаант Монгол Улсын 100, Монгол Улсад орчин үеийн диломат харилцаа үүссэний 100, Ардын хувьсгалын 90, НҮБ-д элссэний 50 жилийн ойд зориулан бүтээсэн энэ жүжгийг залуу найруулагч Туяа, Монгол Улсын ардын жүжигчин Бирваагийн Мөнхдорж нар найруулж, гол дүрд Ардын жүжигчин Цэрэндагва, Гавьяат жүжигчин Равдан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэвтрүүлэгч Батбаяр, СТА Пүрэдорж, Ганхуяг, Даваасүрэн, Гэрэлсүх, Ялалт зэрэг арав гаруй жүжигчин тогложээ.
Жүжгийн түүхийн зөвлөхөөр Түүхийн ухааны доктор Д.Өлзийбаяр, Г.Дашням нар ажиллаж, Монгол Улсын ардын багш Чоймаа үг хэллэгийг нягталсан байна.

Жүжгийн дууны шүлгэнд хөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаяр ая тааруулж, СТА Э.Төрмандах дууллаа.

200 жил алдагдсан Монгол улсын тусгаар тогтнолын тухай хэлэлцсэн Хиагтын Гурван улсын гэрээгээр сэдэвлэн бичсэн энэ жүжигт Монголын өвөг дээдэс, төрийн зүтгэлтнүүд хэрхэн амь хайргүй тэмцэж, Хөх чоно мэт хавханд орсон хөлөө тас хазан өнөөгийн Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын суурийг тавьсан тухай өгүүлнэ.

МӨРӨӨДЛИЙН ЭГЧ

2011-05-13T22:12:00.000-07:00

/өгүүллэг/

Ц.Түмэнбаяр

2011-05-13

Улаанбаатар хот

Би тэр үед дөнгөж долоохон настай байжээ. Цасан шуурганд салхи сөрөн алхахад томдсон хуучин хүрэмний минь хормой хөөрөгдөн жихүүн жаварт нуруу, гэдэс хайрагдана. Салхинд алдчихгүйн тулд талхны мөнгөө чанга базсан гар минь бадайран бээрч, сарьс шиг хоёр дэлдэн чих минь тасран алдаж час часхийнэ. Ядаж дэлгүүр хол, гурван гудамжны цаана. Дэлгүүрийн хаалганд савуулах шахам арай гэж ороод бадайрсан алгаа алгуурхан дэлгэж, мөнгөө өглөө.

Талхаа энгэртээ тэврэн дэлгүүрээс гарахад өөдөөс мөс мэт салхи шавхуурдан хайр найргүй хацрыг минь алгадахад, амьсгал минь бөглөрч, толгойгоо дальжгасхийлгэхэд өнөө муу хүрэмний нь энгэр хоёр тийш ярагдан, далавч шиг хийслээ. Би талхаа газар алдаж, хунгарласан цасанд элээ шиг л нэвсгэсхийн уналаа. Цасан хунгарт хамраараа хатган унах тэр агшинд хаанаас гарч ирсэн нь үл мэдэгдэх залуухан эгч намайг татаж босголоо. “Миний дүү бос, Хөлдлөө ш дээ” хэмээн цасыг минь гөвж өгөхөд тэр эгчийн хөгжүүн баясгалантай царай, тунгалаг хар нүднээс урьд өмнө миний хэзээ ч мэдэрч байгаагүй тийм их гэрэлт хайр асгарч, энэ хүйтэнд хаанаас нь гардаг халуун бэ гэмээр хачин дулаахан гараараа тасрах шахсан чихийг минь дарж, хоёр гарыг минь атгаж бүлээцүүлэхэд бүхий л бие минь халуу оргих шиг болсон сон. Би бүр юу ч гэж хэлэхээ мэдэхгүй дэмий л эрүү амаа зодолдуулан дагжтал чичрэн зогсоход өнөө эгч товч нь тасраад уначихсан хүрэмний энгэрийг лав гэгч нь зөрүүлээд, захы минь босгож, газар алдсан талхыг минь тэврүүлэн “За дүү минь дэгдээд харьчих” гэж өхөөрдсөн өнгөөр инээмсэглэн хэлж билээ.

Би талхаа тас тэврэн гэрээдээ гүйснээ өөрийн эрхгүй эргэн өнөө эгчийн араас мэлмэртэл ширтэн хоцорсон сон. Тэр эгч цасан шуурганаас гэнэтхэн гарч ирсэн шигээ тэнгэрээс тасралтгүй лавсан унаж өтгөрөн ээрсэн их цасан дунд цоглог алхсаар шингэн алга болсон сон. Түүнээс хойш нөгөө эгчийг гараад ирэх болов уу гэж бүтэн өвөлжин цөхөртлөө хүлээсэн ч бараа сураггүй. Хавар цас хайлж, газар тарлантахад “цасан дундаас ирсэн, цасан дунд шингэсэн мөрөөдлийн эгч минь…” гэж шийдсэнээсээ хойш түүнийг харуулдахаас больсон.

Гэвч үйлийн хорвоод эргэлдэх хэрмэл амьдралын минь утга учир, битүүлэг мөрөөдөл чухам тэр дулаахан гарыг олоход л юм шиг, орчин тойрондоо тааралдсан бүсгүй хүн болгоноос итгэл хайрласан шидэт харцыг эрсээр л явлаа.

Намайг талханд явуулсан авга эгчийнхээ нүднээс олох гэж харлаа. Тэрний нүднээс хайр урсах нь бүү хэл, яг тэр цасан шуургатай өдрийн тэнгэр шиг хүйтэн жавар сэнгэнүүлэн шилбүүрдэх нь тэр. Тийм болохоор харахаас жихүүдэс хүрэн жийрхдэг болсон.

Миний ээжид… гэж бодоод ээжийнхээ нүд рүү горьдон ширттэл ямар ч доромжлол залхаалтыг хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн хүлцэнгүй бор нүд айдсаар мэлтийж байлаа. Түүнээс хойш би ээжийнхээ нүднээс дальдардаг болсон.

Намайг “Эмээ, эмээ” хэмээн гүйж очиход өөдөөс тосон чадлаараа л хурдлан майжганасаар ирдэг, энэ орчлонд намайг хүн болж төрсөнд минь баярладаг, магадгүй бас харамсдаг эмээгийнхээ өөдөөс нухацтай хартал “надаас хойш яана даа” гэх итгэл алдарч хярлайсан, аврал эрэх мэт цөхрөнгүй харцтай тулгараад, бас л, дахин харахаас гэрэвшдэг боллоо.

Зүүд зөнгийнхөө хязгаараас ч тэр нүдийг хайж үзсэн. Зүрхнийхээ гүн лүү улам шигдэн дотогшлох гунигаасаа ч хайсан. Гэтэл эхэр татан шүүрс алдахаас өөрийг мэдэрсэнгүй.

Би “мөрөөдлийн эгчтэй” учирсан тэр өдрөөс хойш анхны цас хаялах болгонд ер бусын цовоо цолгиноор сэтгэл хөглөгдөн, тэртээ дээрээс нисэн ирэх ивээл хайрыг хүлээн цагаан тэнгэр өөд илбэдүүлсэн мэт гөлөрдөг билээ. Гэвч тэр эгч харь ертөнцийн гэгээнээс тасарч цастай хамт ирээд тэр цастайгаа буцчихсан юм шиг…ор мөргүй.

Харин амьдралын нугачаан дунд бүдэрч унаад айдас түгшүүр, гаслант нулимсанд живэхэд өнөө эгч зурсхийтэл гэрэлтээд “Миний дүү бос” хэмээн аядуу намуухан ч “Чи чадна” гэсэн итгэлтэй сэргэлэн өнгөөр хэлж, зүрх сэтгэлийн минь шархыг илааршуулж орхиод л алга болчихно.

Тэр хүйтэн цаснаас “мөрөөдлийн эгч минь” намайг татаж гаргаагүй бол миний сэтгэл тэр чигтээ царцах байсан биз ээ.

Бээрч улайсан гарыг минь атгасан халуун илч л өнөө болтол миний судсаар гүйж, гудмалсан харанхуй хавцал мэт амьдралыг тэр эрчим хүчээр туулж яваа ч юм шиг…

Хожим түймэр шиг дүрэлзэх дурлалдаа шатсан амраг бүсгүйнхээ нүднээс тэр харцыг олох гэж шуналтайгаар цоо ширттэл, тэрний минь нүд харин, надаас хязгааргүй их хайрыг цөхрөлтгүй нэхэн мэлмэрч байлаа.

Талын хөх чононд би хайртай

2011-05-02T04:41:00.001-07:00

Хорин зууны тэртээгээс шившиж тавьсан сум

Холын цэнхэр хязгаараас над руу харвасан од

Гунигт хар нүднээсээ оч үсэргэн цоо ширтэх

Гурамсан сур шиг хөвчирсөн

Талын хөх чононд би хайртай.

Бөмбөр шиг нижигнэх морин туурай тачигнаж

Бөөн хар үүл мэт үхэл нөмрөн айсуйд

Амь онилсон сум амьсгал тоолон нэхэхэд

Амьдралаас сугаран сунаж аглаг тайгад сураггүй шингэх

Аяа, даанч тэнгэрлэг

Талын хөх чононд би хайртай.

Шаналсан сэтгэлээ тас хазан

ганцаардал руу зулрах эрх чөлөө

Шархалсан зүрхээ зөвхөн

нулимсаараа л долоож илааршуулах бардамнал

Чивчирсэн судсаар нь монгол гал буцлан урсах

Чинэрсэн халуун дөл

Талын хөх чононд би хайртай.

Хэнгэрэгийн дуу ертөнцийн анирыг цочооход

Хээрийн чоно гэрэлт үүлэнд хувилахуй

Мөрөөдлийн дуу-шидэт улианд чинь ховсдуулж

Мөнх тэнгэрийн дайдад хамтдаа живнээ,

Талын хөх чоно минь!!!!!!

2011-05-02 06 цаг

Намар оройн дуу - Шүлгийг Ц. Түмэнбаяр

2011-04-11T20:25:00.000-07:00

Егүүтгэл

2011-03-15T04:08:00.001-07:00

Төгөлдөр хуурын даруулыг арван хуруу тэмтчиж
Төөрсөн сэтгэлийн гүнээс эх дэлхийгээ эрлээ.
Хар цагаан даруулаас
Харууслын дуу цахиртаж
Халуун зүрхний гүн рүү
Хархираа гол шиг цутгалаа.
Бөөсөн чинээ үрс нь бөөрнөөс нь сорж
Зулзаган чинээ үрс нь
Зулайнаас нь цөмлөж
Хархын чинээ үрс нь
Хавирганаас нь өмлөж
Шоргоолжин чинээ үрс нь
Шороо болгоныг булаацалдаж
Ханахыг мэдэхгүй шуналаар
Хар турлиах шиг хашгирцгааж байна.
Хэмлэх шүдэнд хэрчүүлж
Хэхрэх хоолойд тээглэсэн
Бөөрөнцгөн чинээ дэлхий минь
Бөмбөлзтөл чичирч
Торгоож цөхсөн тэнхлэгтээ
Тогтож ядан салганана.

Гарцаагүй үхлийн ирмэг дээр
Галт шуургаар тургиж
Газар дэлхийн хэвлий
Гашуун нулимсаа цацлаа.

Төрүүлсэн үрсдээ егүүтгэгдсэн
Төрөлх эх дэлхий минь
Төсөөлшгүй сансрын дайдад
Төмрийн хаягдал шиг цацагдах нь ээ.

Ц.Түмэнбаяр

“TALE ABOUT MOTHER’S MILK” НОМЫН ТАНИЛЦУУЛГА

2011-02-24T01:14:00.000-08:00

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч, богино өгүүллэгийн нэрт мастер Ц.Түмэнбаярын “Tale about Mother’s milk” хэмээх номонд түүний 9 өгүүллэг англи-монгол хэлээр хэвлэгджээ. Эдгээр өгүүллэгийг Монголын нэртэй орчуулагчид Г.Дашдаваа, Т.Очхүү, Цогт, В.Цогмаа нар орчуулж, Шинэ Зеландын их сургуулийн профессор багш, монгол судлаач Deborah Rhode нар шүүн тунгаасан байна.

Монголын нэрт зураач Д.Бадамын уран бүтээлээр номоо чимэглэжээ. Энэ номонд зохиолчийн “Утгын чимэг” богино өгүүллэгийн наадмын дэд байрт шалгарч байсан “Сүүдэр”, “Тэнгэрлэг үхэл”, Улаанбаатар хотын ойд зориулсан өгүүллэгийн улсын уралдаанд тэргүүн байр эзэлсэн “Цав цагаан цамцтай залуу” болон уншигчдийн танил болж, гадаад дотоодын судлаачид, уран бүтээлчдийн анхаарлыг татсан “Цагаан сүүний домог”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Ажаа”, “Нүцгэн натур”, “Өндгөн чулууны домог”, “Шөнийн серенада” зэрэг өгүүллэгүүд орсон ажээ.

Ц.Түмэнбаярын тухай тодорхой мэдээлэл авахыг хүсвэл www.tstumenbayar.blogspot.com web site-аар орох буюу tumenbayar_59@yahoo.com e-mail, 99249466 утсаар холбоо барьж болно.

"The shadow" буюу Сүүдэр (Англи хэл дээр)

2011-02-24T01:00:00.000-08:00

"Internet lover" буюу "Интернэтийн амраг" (Солонгос хэл дээр)

2011-02-24T00:53:00.000-08:00

"The nude model" буюу "Нүцгэн натур" (Солонгос хэл дээр)

2011-02-24T00:37:00.000-08:00

“Уралын тэс мод” буюу “Уралская рябинушка” Орчуулсан М.Петрова

2011-02-24T00:27:00.000-08:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монголика-7

2007 он

Санкт-Петербург

“Хилэнцэт хорхой” буюу “Скорпион” Орч, М.Петрова

2011-02-24T00:20:00.000-08:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монголика-5

Санкт-Петербург

2001 он

Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүд Санкт-Петербургийн их сургуульд

2011-02-24T00:10:00.000-08:00

Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүдийг 1993 оноос эхлэн Санкт-Петербургийн их сургуулийн Түвд- Монголын салбарын уран зохиол судлалын тэнхимд Монгол хэл уран зохиолын хичээлийн хөтөлбөрт, 1996 оноос Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль болон жүжигчин, найруулагч бэлтгэдэг бусад сургуулиудын хичээлийн хөтөлбөрт оруулан судалж, оюутнууд тайз дэлгэцийн бүтээл, судалгааны ажил хийж эхэлжээ.

ТЭНГЭРИЙН ЗУУД

2010-09-11T00:17:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского М. П. Петровой

УБ., 2005.

Стр.14

Никогда я стихов не писала,
Посвящая конкретным событиям,
И любовь свою не отдавала,
Всем, случившимся на пути моём.

С каждым звуком тоскливой песни
Угасает светлая вера,
И слова любви так не к месту
Ранят сердце, как острые стрелы.

Иней лет чёрных прядей коснулся,
За плечами нелёгкие годы,
Может быть утешеньем вернулся
Лёгкий призрак любви и свободы?

Неужели на мне задержался
Твой порхающий радостный взгляд?
Неужели мне не показалось,
Что глаза твои страстью горят?

Завертела любовь, закружила,
Поздно, глупо, наивно, смешно,
Вновь я в жизни своей ощутила
То, что даже забыла давно.

Зябким вечером ветер суровый
Мою душу до дна иссушил,
Одиночеством, грустью, разлукой
И печалью её затопил.

Если ж эта любовь неизбежна –
Предначертана свыше судьбой,
Дай мне руку, утонем – так вместе,
Пусть ничто не разлучит с тобой.

Улан-Батор. 1999-07-17.

Стр.15

Как жаль, когда мгновения…

Как жаль, когда мгновения уходят безвозвратно,
И то, что на свидании грустил – мне жалко и досадно.

Как жаворонок в предрассветной стуже ты дрожал,
Как быть? Ты тайной и слепой любви не избежал.

Твой быстроногий рыжий конь несётся вдаль,
Душа свободна и светла - прощай, печаль!

При встрече не отводим взгляд – к чему скрывать?
Но нет – и жалостью к тебе душа полна опять.

И снова слёзы на глазах – осенняя роса,
И листьев пёстрых на воде бесшумная краса.

Не знаю плакать или петь, уж поздно или рано,
И облик твой в моих глазах заволокло туманом.

Гора Тушэ гун. 1993-10-22

ХАН ХЭНТИЙ

2010-09-11T00:15:00.000-07:00

Введение и перевод с монгольского С.Вальчука

Средь грозных бурь во мгле тысячелетий
Ты высишься, как сказочный Сумбэр.
Взлетает птица, но не долететь ей
До снежных высей,
До небесных сфер.
У ног твоих синеют наши слепи,
Питая благоденствие и мир
Земли, где сбросил вековые цели
Народ, который
Счастлив и не сир.
Ты породил -
А я ей песней вторю -

Могучие струи Оноп-реки,
К священному стремящиеся морю.
Трудны ее пути и далеки.
У ног твоих потомок аргамака,
Способного всю землю обскакать,
Пасется, видя вместо мглы и мрака
Сияющую солнцем благодать.
О Родины отец,
Всегда твоя вершина
Сверкнет нам, монголам, белизной,
С грядущим нескончаемо едина,
Как вечный образ мудрости земной!
Седой учитель, сердце разбудивший.
Живой водой вспоивший русло дней —
О, молодость свою в бессмертье превративший,
Возвысь мой дух,
Великий Хан Хэнтэй!

3ВУК И ЛИМБЫ

2010-09-11T00:13:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского С.Вальчука

Похож на марево иссушенной земли,
Лазурный занавес приоткрывает сцену,
Где нежной лимбы звук послышался вдали,
Родных картин сопровождая смену...
Вот белый верблюжонок.
Малыша
Осиротевшего
Душа общенья жаждет,
Гобийским ветром огненным дыша,
Когда и саранча от жажды страждет.
О, как он плачет!..
Круглые глаза,

Затмив его сияющие взоры,
Так затопила крупная слеза,
Что потеряли очертанья горы...
Он плачет, сострадания ища.
От матери судьбою отлученный.
Тоскует он, от боли трепеща,
Неистовой печали обреченный.
По тропкам гор и по барханам он
Бежит, изранив нежные копыта,
И слышится его надрывный стон.
Непоправимо жизнь его разбита.
И пропадают в ночь, бессильные помочь,
Горбатые холмы, приняв унынья позы.
Седая Гоби-мать — ей скорбь унять невмочь
Б моей груди свои роняет слезы.

РОДНИК "ВОДА КУЛАНОВ"

2010-09-11T00:11:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Синеющий простор, бескрайнее земное
Пространство Гоби
Взор
Не обоймет вокруг...
В июльский день, когда
Скала истает в зное,
Студеный родничок заломит зубы вдруг.
Л по седой степи к нему куланы мчатся,
И, словно в небесах, раскатист гром копыт.
И пыли облачка, что в синеве клубятся,
Зеркальный родничок немедля отразит.
Стремительный табун пуглив и своеволен,
Как ветерок степной, что улетает вдаль;
Его летучий бег бесследен и раздолен —
Такие скакуны воротятся едва ль...
И не осядет пыль на их пятнистых спинах,
Л смерчем позади закружится она...
Лазурная вода на голубых равнинах
Лишь на единый миг была замутнена.
О гордый мой кулан,
В степи, такой громадной,
Крылатому коню
Ты. видимо, сродни!
О светлый мой родник,
Поилец наш отрадный,
Небесную красу
Навеки сохрани!

ПЕРВЫЙ СНЕГ

2010-09-11T00:09:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Стан изгибает горделивый свой
Под ветром тополь, столь прямой вначале,
Как будто плача желтою листвой,
Как будто небу кланяясь в печали...
Сменив осенней радуги наплыв,
Цвета которой в поздней роще тают,
Снежинки с неба, землю озарив,
На белых крыльях медленно слетают.
- Пришла разлука, по свиданье ждет, —
Нашептывают звезды снегопада, -
Ведь неминуемо весна придет,
И понапрасну горевать не надо!..
Чудесен мир, где небо и земля
Друг другу нежно пожимают руки,
Как будто сердцу нашему веля
Не знать опустошительной разлуки!

АРГАМАК

2010-09-11T00:02:00.000-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Под шаг гной всякий конь рысцой приноровится.
А в гриве ураган свистит, хоть воздух тих.
Под острием копыт и камень раздробится.
Доныне скакунов никто не знал таких!
По белым гребням волн, казалось мне, ты мчался.
Ты в сон мой прилетел, как сказочный Пегас.
От ржанья твоего край неба поднимался,
И наступал в степи рассветный алый час.
Когда б я, на тебе простор одолевая,
Не рассекала даль и ветерок степной,
Всей грудью аромат нетронутый впивая, —
Не знала б красоты моей земли родной!
Поэзии большой став символом небесным,
Остался ты товарищем людей:
Сквозь вихри пуль взмывал,
Став соколом чудесным,
Победе помогал Монголии своей.
Монгольскою душой отважной обладая,
Как прадеды мои, служу своей стране;
И на ее гербе, монголка молодая.
Лечу я к солнцу, ввысь
На гордом скакуне!

УРАЛЬСКАЯ РЕБИНУШКА

2010-09-10T23:59:00.000-07:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монгольская писательница Цэрэнтулгын Тумэнбаяр (р. 1959) начала свой творческий путь в середине 70-х гг. XX в. На страницах монгольской периодической печати постоянно появлялись стихотворения и поэмы, из которых впоследствии был составлен первый сборник автора «Цэцгийн суу»— «Цветочный нектар» [1]. В 1993 г. выходит её первый прозаический сборник «Удган»— «Шаманка» [2], принёсший ей известность. Следующим этапом в творчестве Ц. Тумэнбаяр стали сборники тонкой психологической прозы «Мэргэнд буусан чоно»—«Знак Волка» [3] и «Ондген чудуупы домог» — «Легенду о каменном яйце [4]. В 2005 г. выходят поэтический сборник «Тэнгэрийн зууд» — «Небесный сон» [5] и прозаический сборник «Согоо суман»— «Стрела маралихи» [6]. Во многих своих произведениях Ц. Тумэнбаяр касается темы женской судьбы. Представленный здесь рассказ «Уралын тэс мод» — «Уральская рябинушка» [7] посвящён русской женщине и её нелёгкой доле.

Литература
1. Тумэнбаяр Ц. Цэцгийн суу. У.-Б., 1986. 48 х.
2. Тумэнбаяр Ц. Удган. У.-Б., 1993. 55 х.
3. Тумэнбаяр Ц. Мэргэнд буусан чоно. У.-Б., 1999. 178 х.
4. Тумэнбаяр Ц. Ондген чулууны домог. У.-Б., 2001. 40 х.
5. Тумэнбаяр Ц. Тэнгэрийн зууд. У.Б., 2005. 68 х.
6. Тумэнбаяр Ц. Согоо суман. УБ., 2005.240 х.
7. Тумэнбаяр Ц. Урапын тэс мод.

Введение и перевод с монгольского М. П. Петровой

/рассказ/
Моя мать каждое утро, когда я выходила из дома с коляской, повторяла, словно попугай: «Этой сумасшедшей русской ничего не стоит запустить камнем ребёнку в голову. Будь осторожна».
Тогда мне было около десяти, и в мои обязанности входило гулять с младшим братишкой, которому к тому времени исполнилось всего полгода. Обычно я катала детскую коляску по дальней широкой Ки-тайско-Синьцзянской улице. Там. по этой улице, и зимой и летом ходила туда-сюда одна русская женщина— в ватнике, длинной шерстяной юбке, на голове толстый вязаный платок, за плечами плоский зелёный солдатский термос. Всех прохожих она по-русски осыпала проклятьями и швыряла камни в тех, кто оказался поближе. Я очень её боялась, старалась держаться подальше и постоянно следила, как бы камень не попал в коляску.
Однажды я увидела, как она стоит, опершись на придорожную осину, и что-то напевает. Она была спокойна, поэтому я подошла с коляской, зачарованная тихой незнакомой мелодией. Заметив меня, она сказала: «Что ты смотришь?» — и, оттолкнув коляску, со всех ног бросилась прочь. Я очень хотела узнать, откуда в наших краях появилась эта русская женщина, не знающая ни одного слова по-монгольски, почему каждое утро она ходит по улице, п всех и вся и швыряет вслед прохожим камни.
Х X X
Девушка Наташа в венке из цветов рябины на золотистых волосах пришла к милому на свидание. Русские девушки считают рябину символом любви, а неосыпавшиеся красные ягоды зимой, на морозе, приобретают необычный терпкий вкус. Летними вечерами в деревнях молодёжь танцует под баян и поёт задушевные песни про любовь. Какой же прекрасной, весёлой была юность Наташи! С Ваней они поженились, родился сынок Серёженька. Двадцать лет промчались как одно мгновение. Сыну уже исполнилось семнадцать. Наталья с нежностью и лёгкой грустью вспоминала прошедшую молодость. Но однажды летним днем всё задохнулось в горьком дыму войны, На фронт Наталья проводила разом и мужа и сына.
-Ничего, Наташка, будет и на нашей улице праздник, — говорил, прощаясь, Иван. Аонасноваи снова целовала сына, не ведая, суждено ли им ещё раз увидеться на этом свете. И когда стояла, вся в слезах, обнимая сына, у неё возникло какое-то странное предчувствие. Деревенские бабы, проводив мужиков, постепенно притерпелись к всеобщей скорби. Спасала работа— тяжкая, от зари до зари. Издалека слышались глухие раскаты войны. Тянулись долгие хмурые дни. Всей деревней с нетерпением ждали почтальона, заезжавшего в их глухомань раз в неделю. Редко, но всё же получала весточки и Наталья. И вот однажды, уже после того как сына поревели на Восточный фронт, из Монголии, где он сражался на реке Халхин-гол против японцев, пришло письмо: «Мама, держись. Наш отец был настоящим героем. Мне очень горько. Но я горжусь отцом... Он не вернётся, но я вернусь. Обещаю. Скоро война кончится». Слова из письма сына Наталья запомнила наизусть. Все её братья и родственники погибли. Остался один Серёжа. Днём и ночью Наталья молилась, прося у Бога лишь одного — чтобы единственный сын вернулся с войны живым. Каждый раз в ожидании телеги почтальона она со страхом думала: «Что за письмо придёт?» Ноги и руки дрожали, по телу пробегали мурашки. Радостная весть об окончании войны пришла светлым весенним утром. Наталья радовалась вместе со всеми, то смеясь, то плача: «Слава Богу, слава Богу! Теперь и сынок вернётся живой и здоровый». Но писем от сына больше не приходило, и в душу матери снова закрался страх. С тревогой и опасением ждала она нового удара. И вот пришло письмо, которого она так ждала и так боялась. На конверте чужим, незнакомым почерком было выведено: «Наталье». Она дрожащими руками взяла письмо, пальцы не слушались, конверт не раскрывался, пришлось разорвать его сверху. Наталья быстро пробежала строчки глазами. -«Ваш сын тяжело ранен. Он доставлен в военный госпиталь в Улан-Баторе»,— прочла она. Дальше нес поплыло перед её глазами, письмо выпало из рук. Губы шептали одно: «Сынок... кровинка моя. Ты жив, жив. Мама приедет. Мама может спасти». Она собралась быстро, без колебаний. Не успев даже попросить соседей присматривать за домом, она вместе с воинским эшелоном отправилась в незнакомую страну Монголию. Единственной целью было застать сына в живых. Без него ей незачем было жить на этом свете. Почти месяц, разными путями, несмотря на зимнюю стужу, Наталья добиралась до монгольской столицы. Наконец нашла тот госпиталь, где, тяжело раненный, лежал её сын. На какой-то дальней китайской улочке сняла у людей комнатёнку, но днём и ночью находилась в палате у сына. Однажды рано утром она, как всегда, вскипятила воды, налила в плоский солдатский термос и отправилась в госпиталь. Тело сына было уже с головой накрыто одеялом. Наталья закричала в голос: «Нет, нет, сынок... Ты не должен умереть» — и упала без чувств. Её подняли, насильно оттащили от тела.
С тех пор минуло тридцать лет. И все эти тридцать лет каждое утро Наталья вставала на рассвете, кипятила воду, наливала её в старый зелёный термос и отправлялась в госпиталь, приговаривая: «Губки у сыночка пересохли. Надо горяченького принести». Встретившимся по дороге военным она кричала по-русски: «Отдайте моего сына, отдайте моего сына!»
В один прекрасный день сумасшедшая русская вдруг исчезла. Говорили, что она умерла в том месте, где был похоронен её сын. Я же до сих пор, услышав русскую песню «Уральская рябинушка», вспоминаю русскую женщину, мать, что в поисках сына приехала с далёкого Урала и умерла в наших краях.
Улан-Батор, 2006 г.

ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПРОЗА Ц.ТУМЭНБАЯР

2010-09-10T23:49:00.000-07:00

М.П.ПЕТРОВА
Санкт-Петербургский государственный университет
mariap2001@mail.ru

В конце ХХ века во всех сферах жизни Монголии произошли большие перемены. Они коснулись политической, экономической, социальной, культурной, нравственно-духовной сторон существования общества. Отразились они и на человеческих судьбах.

Современное состояние монгольской литературы, с одной стороны, подготавливалось предшествующими десятилетиями, а с другой – определяется теми коренными изменениями, которые произошли в стране. Такие исследователи монгольской литературы, как Л.К.Герасимович, Л.Г.Скородумова, Ч.Билигсайхан отмечают, что сегодня, как в поэзии, так и в прозе преобладают модернистские тенденции: создание авторами философски чрезвычайно насыщенных текстов, где философия дана и в прямых сентенциях, и растворена в художественной ткани произведений. Для модернистской прозы характерна также ориентация на архаическую, классическую и бытовую мифологию. 1

Вместе с тем не ослабевает интерес монгольских поэтов и прозаиков к внутреннему миру человека. Тенденция перехода от описательности к психологизму в полной мере развивается в произведениях авторов конца ХХ – начала ХХI вв. Сегодня этот интерес, не характерный для литературы ХIX в. становится естественным и последовательным. Необходимо отметить, что психологизация повествования признаётся сегодня одной из ведущих тенденций развития и мировой литературы. Многогранное человеческое «Я» называют отправной точкой творческого осмысления мира, а его воспроизведение в литературе связывают с решением её главной задачи – извлечением жизненного смысла.2

Пристальное внимание монгольских авторов к психологии героев приводит к заметному повышению уровня художественного изображения. Писатели уже не просто констатируют, но и мотивируют поступки и действия своих героев. В отличие от всех предыдущих периодов развития литературы сегодня поэзия значительно уступает прозе. Многие авторы, начинавшие как поэты, на рубеже ХХ – ХХI веков становятся ведущими прозаиками.

Такова и творческая судьба Ц.Тумэнбаяр. Она, ученица известного новеллиста и романиста прошлого века С.Эрдэнэ, пришла в литературу как поэт. Но, выпустив всего один поэтический сборник «Цветочный нектар»3 , обратилась к прозе. Один за другим выходят из печати сборники её рассказов: «Шаманка»4 , «Волк, преисполнившийся мудрости»5, «Одинокая струна не звучит»6, «Легенда о камне-яйце»7. Рассказ «Лучшая часть чая»8 лёг в основу киносценария. Необходимо сказать, что писательская деятельность Ц.Тумэнбаяр успешно сочетается с её работой в качестве журналиста в различных периодических изданиях – газетах «Зууны мэдээ» и «Зохист аялгуу», а также большой общественной активностью.

Ц.Тумэнбаяр с полным правом можно назвать сложившимся мастером рассказа. Малые прозаические жанры – эссе, очерк, рассказ, повесть – быстро откликаются на изменения в обществе. Художественное пространство произведения малой прозы ограничено определённым количеством персонажей, небольшим пространством и малым отрезком времени. Сюжет, если он есть, развивается динамично. Концепт или сформулированная идея произведения доводится до читателя с помощью ограниченного набора средств и за минимальное время.

Писательница Ц.Тумэнбаяр редко выходит за рамки избранного жанра рассказа. Все сборники её произведений имеют чёткое жанровое определение – fuoollэгooд, т.е. рассказы, а книга «Одинокая струна не звучит» даже уточнение – рассказы о любви.

Сегодня автора волнуют любовные, морально-этические, реже – исторические темы. Персонажи её рассказов – жители современного города и худонской 9 глубинки, иногда – известные исторические личности. Действие большинства рассказов разворачивается в современной Монголии. Необходимо отметить, что в литературе предыдущих десятилетий город как место действия встречался довольно редко, т.к. для кочевой цивилизации в целом город – явление относительно новое. Для Ц.Тумэнбаяр жизнь и судьба современного горожанина – одна из основных тем. Персонажи «городских» рассказов – люди чаще всего молодые, ищущие своё место в жизни.

Девушка Ганцэцэг ( «Обнажённая натура»10), работающая натурщицей у живописца, художник-вдовец, оставшийся с маленькой дочерью на руках после смерти любимой жены («Ночная серенада»11), молодая героиня рассказа «Парень в белой-пребелой рубашке» 12, влюбившаяся в прохожего, Солонго- жена богатого бизнесмена («Яйцеклетка» 13), уступившая просьбе мужа прибегнуть к услугам суррогатной матери.

Информационный поток каждого рассказа, распадаясь на несколько пластов, служит формированию основной идеи – концепта произведения. Например, содержательно-фактуальная информация рассказа «Обнажённая натура» – открытие выставки молодых художников. Девушка, работавшая натурщицей, видит прекрасное полотно с её изображением на романтическом фоне. Картина занимает первое место на конкурсе работ начинающих живописцев. Художник благодарит свою натурщицу, холодно прощается с ней и покидает вернисаж вместе со своими гостями. Основная информация об отношениях между живописцем и натурщицей, о её настроении и чувствах передаётся, в основном, в виде подтекстного пласта, существующего в самом тексте как подводное течение и сообщающее рассказу глубину и дополнительную значимость. И линейный, и подтекстный потоки направлены на формирование концептуальной информации , которая выделяет двойственность натуры молодого художника, свойственную большинству творческих личностей, т.е. изображение возвышенных чувств в искусстве и абсолютную чёрствость в отношении к окружающим его людям. С другой стороны перед читателем открывается прекрасная душа Ганцэцэг, искренне полюбившей живописца. Автор представляет здесь двух людей примерно одного возраста, одного социального слоя, но обладающих такими разными душевными качествами.

Если тема города является относительно новой для монгольской литературы, то тему худона можно назвать традиционной. Персонажи «худонских» рассказов – чаще всего люди немолодые. Некоторые даже никогда не покидали пределов родного кочевья, другие, как в рассказе «Лучшая часть чая» 14 , съездили в город, погостили у своих детей и вернулись обратно, испытав ностальгию по своему нутугу. 15 Герои рассказа «Баня» 16 напротив, молодожёны, искренне любящие друг друга. Но, будучи скованными традицией не показывать своих чувств на людях, они бывают предоставлены друг другу только в бане, двадцать минут один раз в неделю. «И когда заканчиваются эти двадцать минут, банщица, толстая темнолицая тётка, кричит так, что и у глухого лопнули бы барабанные перепонки: «Ваше время истекло, следующий на очереди, выходите» и чуть ли не вышибает ногой дверь.»17

Любовныйтреугольник предствлен в рассказе «Дээл 18 с неправильным запахом» 19. Пятидесятилетний муж признаётся своей бездетной жене в том, что у него родился сын на стороне. Бадрах просит искусную Цэмцээ сшить для его внебрачного сына особую дээл с застёжкой не на правом, как положено по традиции, а на левом плече, чтобы злые духи не нашли дороги к душе ребенка. Дээл с неправильной застёжкой становится художественным символом материнской любви, которой лишена Цэмцээ. Тумэнбаяр здесь поднимает тему женской судьбы, доли. Чётко прорисованные психологические портреты персонажей служат актуализации концепта рассказа – женщина несчастна, если у неё нет детей.

Одиночество, смерть – темы рассказа «Пугало» 20. Главный герой – путевой обходчик, имя которого все давно забыли и называют Пугалом. Это говорящее имя, обозначающее характеристику, наиболее присущую персонажу, а именно – торчать около своего домика на железной дороге и «отпугивать» проходящие мимо поезда. Единственным ярким событием в жизни Пугала была поездка на праздник в центр и награждение телевизором за хорошую работу. Жизнь прошла в полном одиночестве. В один из дней на железнодорожном переезде уже не увидели привычной фигуры. Отсутствие этой художественной детали означает смерть персонажа.

Историческая проза – явление традиционное для монгольской литературы. «Сокровенное сказание монголов» 1240 года, монгольские исторические хроники, романы Инжиннаша, исторические романы, созданные в ХХ в. Ш.Нацагдоржем, С.Эрдэнэ и другими – вот лишь вехи формирования этого устойчивого литературного направления. Тумэнбаяр также отдаёт дань этой традиции. Однако в раскрытии исторических тем она идёт нетрадиционным путём. Писательница создаёт художественное произведение – рассказ, действие которого разворачивается в пределах минимального отрезка исторического времени, предметом служит очень конкретное событие, количество персонажей строго ограничено. Восприятие скрытого, имплицитного смысла этих произведений возможно только при соответствующей подготовке читателя или наличии комментариев, которые автор и даёт в конце каждого исторического рассказа.
Наибольшей эмоционально-психологической глубиной, на наш взгляд, отличается рассказ «Легенда о белом молоке» 21, где речь идёт о войне между восточномонгольскими и ойратскими князьями в 1413 – 1414 гг. Описание прекрасного летнего дня резко контрастирует с состоянием двух героинь рассказа – молодой ханши Насан – жены ойратского хана Шарбаатара и его пленницы Монголжин. Обе беременны и у обеих уже начались схватки. Из краткого ретроспективного экскурса читатель узнаёт о том, что муж Монголжин погиб накануне от меча Шарбаатара, а она попала в плен. Ойратский хан издаёт указ о том, что если у пленницы родится дочь, то он оставит их вживых. Если же у его жены родится сын, то он добровольно прекратит войну с Халхой. У пленницы появляется на свет сын, у Насан – дочь, но они меняются детьми. Шарбаатар догадывается о подмене, но, исполняя последнюю волю своей умирающей супруги, оставляет вживых детей и Монголжин и издаёт указ о том, что у него родился сын. Художественная деталь – молоко, излившееся из груди умершей ханши – в конце рассказа превращается в метафору сooн цагаан туяа – белое словно молоко сияние, исходящее с востока перед восходом солнца.

Подобная имплицитная манера письма тесно связана с психологической прозой, прослеживающей, объясняющей и показывающей динамику движения человеческой души. 22

Особняком в прозе Ц.Тумэнбаяр стоит произведение «Шаманка» 23, которое по основным жанровым характеристикам логичнее было бы назвать повестью. В центре внимания автора – жизнь старухи Тангуд от рождения до самой смерти. Произведение выходит в свет в 1993 году, в то время, когда в монгольском обществе возрождается интерес к различным религиозным верованиям, в том числе и к шаманизму. Героиня повести – шаманка. На это сразу указывает заголовок, который несёт в себе раскрытие самой важной темы произведения. Далее в тексте слова «шаманка» – удган употребляется множество раз. Таким образом, заданное в заголовке слово «пронизывая» весь текст, связывает его. Заголовок выполняет свою основную функцию – актуализирует концепт повести.

Уже в первом абзаце, зачине произведения, автор вводит имя собственное своей героини – Тангуд и его определяющую характеристику – чавганц- старуха, согласно монгольской традиции: старая, остриженная женщина, посвятившая себя богу.24 Здесь Ц.Тумэнбаяр пользуется приёмом «начала с середины», кратко останавливаясь на описании внешности старухи, мимоходом затрагивая лишь отдельные черты: «платок, сбившийся на лоб», «чёрные-пречёрные руки с въевшейся под ногти грязью». Старуха Тангуд ест червивую баранью голову, которую она на днях отобрала у бродячих собак. Следующее далее описание ужасного жилища одинокой старухи является ещё одним штрихом к характерологическому портрету героини. Не случайно многократное употребление эпитета хар – чёрный, имеющего несколько семантических значений в монгольском языке: бедный, чужой, пустой. Эта тональность поддерживается в первой части повести и в её конце при описании ужасной смерти старухи.

Дальнейшее композиционное развёртываение текста происходит во второй части, где автор, пользуясь приёмом ретроспекции, описывает жизнь Тангуд с того момента, когда она, круглая сирота, становится шаманкой своего рода. У неё появляется приличный чум, крытый шкурами лосей, спит она на новеньких шкурах антилоп и оленей, а укрывается одеялом из соболей. Так и должна жить хранительница рода, прилежно исполняющая все положенные обряды.
Но автор ведёт сюжет своей повести к кульминационному моменту. Будучи человеком из плоти и крови, шаманка Тангуд влюбляется в молодого охотника. Единственная ночь, проведённая в его объятиях, приводит к рождению сына. Сородичи принимают сына шаманки как дар неба. Сама же Тангуд, в которой ведут борьбу два начала – человеческое и небесное - относится к ребёнку неровно. То бьёт и ругает его, то неистово ласкает и балует. Чередуя такие композиционно-речевые формы, как повествование и рассуждение, Ц.Тумэнбаяр ведёт действие к развязке. Сын вырастает, становится охотником, как и его отец. Здесь особую роль играет такая художественная деталь, как «необычный пронзительный взгляд карих как у волка глаз» - единственная использованная для описания отца-охотника. Через много лет Тангуд мать почувствует на себе точно такой же взгляд, но уже её сына. При помощи этой художественной детали автор обращает внимание читателя на повторяемость ситуации, в которой сын навсегда покидает мать, точно также, как и его отец. Эта деталь служит признаком лаконичного, экономного стиля автора. Выяснив в результате камлания, что сын исчез и никогда больше не вернётся к ней, Тангуд бросает своё занятие, покидает свой род и уходит в неизвестные края на поиски сына. Сломанное шаманское дерево удган мод – символ конца шаманской деятельности Тангуд.

Развязка действия – смерть старухи Тангуд в чужом краю, среди чужих людей, которые даже не знают, откуда она родом и как попала в их кочевье.

Конец, завершающий данную повесть, можно отнести к открытому, так как он представляет собой вопрос в его грамматической форме, а по сути – философскую сентенцию, определяющую авторскую позицию: «Может быть она, готовая вытерпеть любую обиду, находила утешение в проклятиях и ругательствах, воспринимая радость счастливых людей как оскорбление несчастного человека?».

В целом, прозу Ц.Тумэнбаяр можно с полным правом отнести к психологической, так как предметом изображения в ней выступает внутренний мир человека. Автор явно тяготеет к имплицитной манере изложения, где подтекст или импликация играют ведущую роль. Морально-этический урок, заложенный в каждом её произведении, чаще всего скрыт и читателю предоставляется возможность самостоятельно сделать определённые выводы. Тщательная «прорисовка» образов персонажей, аллегории, сравнения, эпитеты, символы и художественные детали ведут к углублению эмоционально-психологического содержания рассказов Ц.Тумэнбаяр. Её тексты организуются таким образом, что контекстуальные значения разворачивающегося сообщения реализуются дважды: эксплицитно, через линейные связи цепочки микроконтекстов, и имплицитно, через отдалённые, дистантные связи единиц всего текста. Пронизывая текст единым сознанием, миропониманием и мироощущением, формируется и определённый образ автора, как глубинный связующий элемент произведения. Анализируя психологические тексты Ц.Тумэнбаяр в хронологическом порядке мы видим, как эволюционирует этот образ. Необходимо отметить, что проза Тумэнбаяр уже заняла определённое место в современной монгольской литературе. Об этом свидетельствует большой интерес к её творчеству как со стороны читателей, так и со стороны критиков, литературоведов и переводчиков.

МОНГОЛЫН ОРЧИН ҮЕИЙН УРАН ЗОХИОЛД НҮҮДЭЛЧДИЙН СЭТГЭЛГЭЭГ ИЛЭРХИЙЛЭХ НЬ

2010-09-10T23:39:00.001-07:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн
Дорно дахины факультетийн
Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.
mariap2001@mail.ru

Монгол хүний уламжлалт сэтгэлгээ бол нүүдэлчдийн сэтгэлгээ юм. Тэр нь монголчууд хязгааргүй уудам тал нутагт аж төрдөгтэй холбоотой юм аа.
Энэ нь Монголын орчин үеийн уран зохиолд тодорхой байр суурь эзэлсэн байна. Байгаль, цаг агаар, цаг хугацаа, орчин тойрон, амьдрал хийгэд үхэл гэх мэт ертөнцийг үзэх гүн ухааны үзлүүд нүүдэлчдийн сэтгэлгээгээр илэрхийлэгддэг.Д.Батбаяр “Нүүдэлчдийн оршихуй бол байгаль дэлхий одон ертөнцтэй зохицон орших оршил. Энэ оршил рхчлон ертөнц дээрх өвөг оршил. Амьтан ургамал, уул, ус цөм байгаль дэлхий, одот ертөнцтэй зохицон оршихыг эрмэлздэг” гэж гүн ухааны эссендээ өгүүлсэн байна.
1. Мөн XIX зууны үеийн нэрт орос, монголч эрдэмтэн А.М.Позднеев өгүүлэхдээ: бодож бясалгах нь монгол хүний сэтгэлгээнд их ойрхон байдаг. Монголчууд үргэлж байгальтай холбоотой явж ирсэн учраас хүний амьдралыг байгальтай харьцуулж үздэг.
2. Тийм учраас орчин үеийн яруу найрагт байгалийн уянга нэлээд байр суурь эзэлдэг. Мөн үргэлжилсэн үгийн зохиолд байгалийн зураглал, бас үзэгдэл байнга дүрсэлсэн байдаг….
…Гэр бол нэг талаасаа нүүдэлчдийн амьдралын салшгүй хэсэг бөгөөд орчин үеийн уран зохиолд тусгалаа олсон байна. Яруу найрагч Ц.Түмэнбаяр:
“ Үүд нь үргэлж нээлттэй гэж
Үнсий нь салхи хөндөөгүй
Орой нь цоорхой тоонотой гэж
Од харваж унаагүй
Үрийн бүүвэйнд зүүрмэглэж
Үүрийн гэгээнээр сэрж
Ассан гал нь хэвээрээ
Аралтай тэргэнд ачигдсан
Миний ардын гэр” 9 гэсэн бол бас яруу найрагч Х.Чилаажав: “Цагаан гэр мал сүрэг эх нутгийн минь чимэг”10 гэжээ.
Эндээс үзэхэд нүүдэлчдийн аж байдлын салшгүй нэг хэсэг нь эдийн соёл юм. Үүн дээр үндэслэн Монголын орчин үеийн яруу найрагч, зохиолчид зохиол бүтээлдээ нүүдэлчдийн онцлогийн маш хурц тод дүрслэлээр харуулдаг ажээ.

1. Түмэнбаяр.Ц., Монгол гэр,- Тэнгэрийн зүүд- УБ, 2005, х35

Tale about Mother’s milk

2010-09-10T22:51:00.001-07:00

The bright and beautiful summer day was enjoyable for all the living world. In the distance, cheering hurrahs of warriors sounded faintly and the horizon became covered with grey dust.
Two soon to be mothers young women were in the agony of childbirth clutching at the latticed walls of the ger1 , with muffled cries. The first of them was an Oirat2 princess, Sharbaatar`s younger khatan (queen) named Nasan. She was on the same side of the ger but outside because she had been captured recently. Just yesterday she saw before her own eyes how her husband, the brave hero of Khalkh, had fallen under the sharp sword of Sharbaatar.

In Mongoljin`s ears rang how the Oirad prince ordered, “if the captured woman has a girl her baby will survive, if a boy he will killed right away. But, if my queen gives to a son to inherit the throne I will stop the war with Khalkha”
As the pains grew closer together and more intense, the queen’s eyes were dazed with terrible pictures of battle and her ears deafened by the shouting of frantic horsemen furious in bloodshed, and the groens of the wounded.
Nasan bit down on her lower lip and her thin summer robe became wet and clung to her body.
Two slave-girls were in guard outside near the captured woman to watch which baby she would have.
At one moment as another scream, “Oh, mummy!” echoed around, two new-born babies starte crying simultaneously, Just after their cords had been tied, Nasan looked at the baby of the captured woman. “The queen sat up, and took her baby in her arms and called in a week voice, “Mongoljin”.
Mongoljin raised her head and looked at the queen suspiciously. With a sigh, Nasan said, “Both of us became mothers together through the agony of broken flesh and blood! Take my girl and give me your boy! There is on other way to save your baby’s life apart from this. Love and bring up my baby as though she was your own.”
“What are you saying? What will happen if your husband knows…?” Mongoljin shook her head with wonder. But Nasan answered insistently “Be quick. Don’t let anyone be suspicious”. As the captured woman was getting ready to say something else. Nasan let her baby fall lightly to Mongoljin’s breast; through the latticed walls of the ger. Mongoljin exchanged her boy in the same way.
… In the field tent Sharbaatar was deep in thought. When his adjutant knelt down before him, he asked seriously and fiercely “Did you say that my queen gave birth to a boy and the captured wife had a girl? Who asked you to tell me about it?” The answer followed, “Your younger queen Nasan her self!” This word made Sharbaatar’s heart beat delightfully fast. “I will see with my own eyes”, said he quite calmly, raising his eyebrows, and ordered “saddle the hourse!”.
He galloped at full speed, not giving his horse rest and after midnight, came to same gers sited far away from the battle field. In a high tone he asked the slave-girl who came out of one ger with a bowl of water, “Where are the newborn babies?”
She replied, “Over there” and pointed to a small dismounted and stepped roughly into the ger. He found there two tiny infants sleeping peacefully alongside what happened around them. He slowly came near to the babies with such feelings which nobody could guess: amazement or jealousy or doubt. When he pressed his stubby hand over his heart, it skipped a beat, his throat pulsated and his legs trembled. He started at the babies like a hungry hawk at its prey and muttered “Do you see! An offspring of my enemy who can shoot me down was born”. As he grasped tightly the hilt of the sword at his belt, biting his lower lip, his heart pulsed strongly and he felt a splitting headache. His face paled and he jumped out of the ger in anger and rage.
As Sharbaatar rapidly approached the ger where his queen slept, a slave-girl with a teapot in her hands came out and said begging, “The queen feels worse”. But he passed in front of her, ignoring her words and burst in to the ger. He took a deep breath willing his hands to stop shaking and addressed the queen in a complaining and brusque tone “Why did you try to fool me?”
The exhausted queen turned her head tiredly at the sound of her husband’s voice. Her sparkling eyes weakened and clouded over with tears. Her face looked pale like the moonlight and the flame in her cheeks cooled. She said in a clear but quite calm voice, “Forgive me, I am tired and exhausted by this war against brothers of the same tribe. My heart is distressed and my eyes darkener at seeing so much blood and tears. I have lost all my patience. I may die. Please fulfill my patience. I may die. Please fulfill my last request! Save the baby boy’s life, please! You can save! Save!” She repeatedly begged “Save!” and, suddenly, breathed her last. He knelt quickly and took her outstretched hand in his. The Queen’s wide-open eyes bore a trance of her last words… While Sharbaatar closed her open eyes slowly with the palm of his hand, drops of milk appeared on the nipple of the queen’s breast and flowed down along her armpit as tears. As Sharbaatar felt distraught, regretful and not knowing what to do, as of he had lost his way in a fog, those happy days they had spent together instantly rose up his mind. Then he sobbed deeply and his ruthless eyes filled with sadness in a flash. He softly kissed the Queen’s forehead barely concealed with her beautiful dark hair and pulled the covers over her head.
Standing unsteadily near the felt door of the ger for a moment, Sharbaatar ordered in a trembling voice “Make an announcement. My wife gave to birth to a boy” and staggered out.
In the distance from the east horizon the bright break of day started to shine across the heavens.
1. A traditional Mongolian felt dwelling with spherical shape. Until the middle of 20th century, Mongolian mothers used to give birth while sitting against the walls of the gers or leaning against dung baskets, and mainly on the south west side of their gers. Such a birth is called the “traditional” Mongolian birthing way.
2. West Mongolian people in 16-17 centuries.

The young man in a spotless white shirt

2010-09-10T22:50:00.000-07:00

In the early morning when the air was sweet, a young man in a spotless white shirt, a colourful tie and with perfectly combed hair, walked flamboyantly along the city’s clean and tidy central street. A girl of about twenty in a yellow striped dress and scarf on her head, secretly looked at him with wayward eyes.

“Is he a teacher or a scientist… or an official in a foreign organization? But who’s care? In any case it’s not my destiny to meet and walk hand in hand with him”, she thought with sadness. From morning until late at night many people passed this way, filling her clean streets with paper and other litter. But this young man liked to walk early in the morning, as she found out one morning when a friend of his passed in his car and asked him, “Hey, Saruul! Have a seat. I’ll give you a ride”. But he answered: “No, thank you. It’s a pleasure for me to walk in the morning along this clean street and breathe in the sweet air”.
Thereafter the girl began to enjoy her work which she had disliked before. She met many young men but no one was like him – grand, self confident and he appreciated her work. “He is really cultured and well educated” she thought. Once she stopped her work and leant against the fence to give him a smile when he passed by. He smiled and winked his eye and went on his way. Maybe it was his gratitude for the clean street.
One morning the young man, who had always walked alone before, appeared hand in hand with a beautiful young lady. The girl was shocked for a moment, then thought “No wonder, he ought to have such a girlfriend.” She heard the young man say to his girlfriend, “I like to walk along this street. But if they plant flowers on each side of the street it will become even more beautiful.”
A few days later the girl had finished planting the flower seeds, the same flowers as in the park near the Government Palace. She even worked at night. Every morning she hurried to see her flowers growing and opening their petals. Soon the flowers bloomed.
Each morning the young man continued walking with his girlfriend. When he finally saw the flowers he rejoiced saying, “God heard my words!” and laughed. The girl was happy that she was giving him joy. She wanted to say: “I have sown these flowers, deliberately! But she was happy, and thought, “Anyway I’m important to him, because the street I have cleaned and flowers which I have sown give him pleasure”. She imagined herself as his girlfriend. She supposed that his girlfriend was also a teacher or scientist.
The girl had many younger brothers and sisters, her mother worked hard to get money just for meals. The girl graduated from high school with high marks, but could not afford to go to university. She thought about it and sighed deeply, “Maybe, some day I’ll go to the university along this street.”
One morning, as she happily finished cleaning the street, the young man and his girlfriend were nearing the place where she stood. “What, are they talking about my flowers?” she thought. The young man with the brisk walk and a kindly smile on his face suddenly threw his expensive cigarette with golden filter into her wonderful flowers. “What are you doing”? asked his girlfriend. The elegant young man looked out of the corner of his eye, and said, “It doesn’t matter, she will clean it up”, and continued on his vigorous walk.
The sweet cleaning girl’s eyes filled with tears as the silhouette of the young couple slowly disappeared down the street.

THE SHADOW

2010-09-10T22:48:00.000-07:00

A six year old little girl was standing and staring with fascinated yet downcast eyes at the train. She ran back when it was out of sight.
She went over to a young woman who was fixing the railway earth wall. She looked at the two cranes flying slowly, flapping their wings to the southeast, and said happily:
“Sister Enkhmaa, look there … a crane.”
The young woman held her shovel in one hand, wiped her sweat with the other, and said:
“Yes it is!”
“Sister Enkhmaa, what happened to the promise that you will go with me and look at the fledglings.”

“Okay. It’s lunch-time” said she, leaving the shovel standing on the earth-wall, and walked to the small rocky outcrop holding the girl’s hand.
While jumping up and down, the girl said:
“Sister Enkhmaa, where do the cranes go?”
“To bring food for their fledglings…”
“From far away?”
“Yes. Delicious food is always far away”
“Then every day?”
“Every day!”
“Do the fledglings ask for delicious food every day?” the girl asked.
Enkhmaa answered tiredly: “Yes they do”
“Then how come they come back so quickly?”
“Because they have wings.”
The girl pondered a while and said, “Then perhaps, Mommy is gone for a bear-covered-chocolate”
“Why?” Enkhmaa asked surprised.
“Because I ask my Mom for a bear-covered-chocolate everyday. And Mommy would say, ‘A bear-covered-chocolate is not in this desert and the town is a far-away. Mommy will bring it when I go to town’. Mommy has no wings. That’s why she is late, isn’t it?”
Enkhmaa didn’t think so.
“I don’t think your Mom went for a bear-covered-chocolate”
“Then where did she go?”
“I don’t know”, she said, but she remembered that the girl’s mother had gone to the town with a young man from the repairing brigade, leaving her husband and daughter behind. She used to say sadly, “I want to go to town. I am becoming sunburned to my eye-lashes, with nothing to do, nothing to hear and no one to talk to in this desert. I asked him to transfer to town, but he wouldn’t move. I do not want to turn into lizard, why should I stay in this desert?”.
Then, they came to the rocky outcrop.
Yesterday’s red flood water had sunk into the sand with no trace.
Seeing the two crane fledglings crying open-mouthed asking for food, Enkhmaa marveled, “Oh, what wonderful creatures.”
The girl jumped forward saying in excitement, “Wow. Look!”
Enkhmaa wispered “Wait, move aside, you might reflect your shadow on them”
“What would happen if my shadow fell on them?”
“Their mommy will leave them. Look at your shadow. It’s black, it gets dirt on them”. She continued, “They are amazing. Houses and railways were all destroyed in yesterday’s flood. Yet, nothing happened to these two little creatures.
She looked at the girl. She was standing with tears in her pretty little eyes, and her lips were shaking.”
Enkhmaa enquired, “What’s the matter?” and held her hand.
The girl said with a shaking voice, “My Mommy rejected me and left.”
“No, no. Why would she reject such a pretty girl.”
“No, she rejected me. The day before Mommy left, the man who was talking to Mommy told me that I would get sunburned and sat me under his shadow. That’s why my Mommy left me.”
“No, no. Do not speak of such a thing.” Enkhmaa said tying to comfort the girl. “Only birds get dirt on them from people’s shadow. Only birds,” and hugged her by the shoulders. Looking up she saw that the nest high above the ground was safe from the flood waters.
Then with a loud flapping of their wings, the two large cranes appeared, with delicious food for their fledglings.

THE NUDE MODEL

2010-09-10T22:45:00.001-07:00

On the way to the exhibition hall, Gantsetseg was very excited about her picture and remembered how she had been ashamed to be naked the first time, but the need for money forced her to act so flagrantly. It is now funny to think how uncomfortable she felt with the 2000 tugrigs in her hand as she entered the artist’s meager house with its austere furniture. The artist’s chaotic style of living did not fit with his talent. At that time she didn’t realize that she would come to admire the artist’s talent and be captivated by a desire to be painted only by him. To see how her image was appearing on the paper with the skillful and agile motion of the artist was fascinating. He always said “ Gantsetseg, what I achieve in this exhibition will decide my future. Therefore this picture will play an important role. We must work to be successful”.

No one knows that she is working as a nude model. If her peers knew, they would gossip about her naked picture displayed in the exhibition. Maybe she would not be able to face anyone. The artist knows all about her, her skin, her wrinkles, palm line etc.

Being selfish about her modeling for him, he said: “You are my model. You cannot be painted by any anyone else, whatever they offer as reward to paint you. Your skin like silk, it is your most significant feature which I noticed when I first saw your body through your delicate blouse. I will not let you be painted by others. When painters see you, they will beg to paint you. Please be patient until the opening of the exhibition”. Gantsetseg was about to say: “Don’t worry. I will only be painted by you. I won’t be naked in front of any other person”. When she was being painted for the first time she thought about the painter and what he was thinking, as he painted her as she was born, whether he wanted her. At first she wanted to be painted as quickly as possible, but later she became accustomed to it and did not mind how long it took.

She was captivated by the artist’s perceptive and inquiring look, his fascinating talk about brilliant painters, their famous paintings of beautiful ladies whose pretty faces and figures had been preserved thanks to the efforts of great painters. He showed the portraits of ladies of the time and explained how these paintings such as the ‘Mona Lisa’, ‘Venera’, ‘Pretty lady with the sable in her hand’ and ‘ Sixteen Nymphs’ had been created. How the famous artist Rubens had recorded the memory of his deceased wife by painting her. He later married a sixteen year old girl who adored his talent and Rubens painted her many times. If he hadn’t painted her, then humankind wouldn’t have known how beautiful Elena had been. All this talk seemed to Gantsetseg to be a myth.

Gantsetseg enjoyed the painting ‘Sixteen Nymphs’ very much. Every time she came to be painted, the door of a new world opened as she listened to the artist’s talk, as she thought about the young mother who loved her baby so much but was forced to send him to alien world, as described in the painting ‘Sixteen Nymphs’. Maybe this thought made Gantsetseg fall in love. She decided to tell him about it many times when being painted, but decided to put off telling him until the opening of the exhibition.

She entered the exhibition hall, the walls of which were full of paintings. The viewers were waiting for the opening and looking at the paintings. When Gantsetseg was looking around to find the artist and her painting, the picture “A Nude Model” appeared before her eyes. The young lady in the picture was her, but she didn’t recognize herself.

She was bathed in the light of the full moon as it streamed through the window on a spring night. She lay on a crimson red sofa with her head reclining, her half closed eyes immersed in thought. The young lady in the picture wanted a man who would take hold of her in his strong arms and let her to experience the happiness of physical love. Her look of loneliness invited a kiss, her lips begging, “Come to me, please come to me”. The cool air shimmered in the moonlight around the naked young lady, a lady who rarely held her love. Gantsetseg couldn’t get the picture out of her mind. The thought that he loved her and knew that she loved him made her feel happy.

When the exhibition opened, it was announced that the picture “A Nude Model” had taken first place. Gantsetseg was very happy and decided to tell the artist about her love when he came to talk to her. But he artist didn’t look at her because there were many people to congratulate him. When Gantsetseg, with a bouquet in her hand, came to him slowly, he just looked at her and said, “Thank you very much. You are free now. You can be painted by others”.

Saying these words, he turned to the people who were congratulating him. With tears poured from her eyes the wonderful picture was washed away.

1998

AJAA

2010-09-10T22:43:00.000-07:00

There was a famous hunter, called Damdin the Black, my grandfather. We call my grandfather Ajaa.
When my ajaa comes home, with marmots hanging from his saddle, they swing from side to side as he trots on his piebald horse. My brother and I love to eat marmot meat. Our eyes are attracted to the hanging marmots. Grandpa ajaa goes hunting at sunrise and returns at sunset. Then he drinks millet tea with butter in a big koumiss bowl and drinks all the tea in a 5 liter pot, prepared by Grandma.

During the evening grandma removes the skin from the marmots and spreads them out to dry; the smell of the blood brings in the flies so she makes a smoky fire. While we are waiting for the meat to boil, we look into the pot. To cook the meat takes a long time, and it is finally ready when we are about to go to sleep. Grandma invites us to eat the meat.

Our grandpa ajaa is resting on a mattress in the male designated part of the ger, which is the northern side. He smells the vodka being made in a neighbours ger, so takes one of the skinned marmots and goes to visit his neighbour. When the heavily drunk grandpa comes home at midnight he is singing a folk song, “Hkuren Tolgoi” with a hoarse voice and saying: “My children, sleep. My dear children! My dear children!”. He is kisses our foreheads and continues saying: “This nagging old woman, your grandmother, she probably shouts at you all day long”.
Then he stumbles against the cupboard next to Grandma’s bed; he is sitting with crossed legs in front of her bed, saying: “Hey, my wife, wake up!” shaking her shoulders. Grandma is not sleeping but she is lying with her eyes closed and not saying a word, thinking maybe this will not make trouble. Ajaa asks: “Are you sleeping or are you angry? You probably are angry with me” he is saying crossly, pursing his lips. Then he looks down and says, “Greedy old woman. I can find an old woman like you anywhere. Old woman Dulmaa, every evening she has vodka. You are always lazy. All my life I have hunted marmots without rest. You could do something for me!” He is weeping. “You could do something for me!” Then he sings another folk song, ‘Shalzat Baahan Sharga’, looking down in deep thought. After a short silence, taking a long breath he sings again in a loud voice, “I killed my brother, who was dressed in an antelope skin, it was a mistake”, and he began crying. He is saying: “Can this be true? What a strange world!”

When he is not drunk he does not sing at all, as if he does not know a song, but when he drinks he sings different songs off-key during the whole night. He loves to sing. Finally, he quietly falls asleep without taking off his clothes.

In the morning Grandma is saying; “Children! Get out of bed. Get out of bed, the sun has already risen”. Grandma’s eyes are swelled, as if she cried during the whole night and in the morning. Grandpa is sitting near the stove, smoking his pipe and listening with patience to Grandma’s nagging, in deep thought.
When the tea is prepared, Grandma gives the tea to Grandpa, he drinks the hot tea quickly. Then taking his gun, he goes out without saying a word.

He is riding on his piebald horse, his yellow dog follows him. The marmots see him and they cry.

My brother and I quietly watch our Grandpa ride past our ger, silently wishing that he would not drink vodka in the evening when he comes home from hunting...

Ulaanbaatar 1989

Ц. Түмэнбаярын өгүүллэг дэх эмэгтэйчүүдийн хувь тавилан

2010-09-10T22:27:00.000-07:00

XX зууны 80-аад оноос Монголын утга зохиолд дүрслэлээс сэтгэл зүй рүү чиглэх хандлага эрс харагдах болсон. Сэтгэл зүйн өгүүллэгийг бүтээх нь маш нарийн, зөрчилт үйл явц юм. Монголын утга зохиолд бүхий л түүхийнх нь явцад хүний дотоод сэтгэл рүү өнгийсөн хэдхэн зохиол байсан. “Монголын уламжлалт үгийн урлахуйд хүний хувийн амьдрал руу өнгийн сонирхохыг үл таашаадаг байсан бол хүний нарийн мэдрэмж, сэтгэлийн шаналал зовлонг маш анхааралтай ажиглан дүрслэх нь Орос, Европын утга зохиолын онцлог юм. 80-аад оноос Монголын утга зохиолд эхэлсэн сэтгэл зүй рүү хандсан зохиогчийн тэмүүллийг Орос, Европын сонгодог утга зохиолтой нягт холбоотой байснаар тайлбарлахаас гадна дайны дараах жилүүдийн Монголын нийгэмд гарсан өөрчлөлттэй холбон тайлбарлаж болох юм ” гэж Оросын нэрт эрдэмтэн Л.Г.Скородумова бичжээ.
Хамгийн анх хайр дурлал, хүний сэтгэлийн шаналал, зовлонгийн тухай XX зуунд яруу найрагч Д. Равжаа (1803– 856) бүтээл туурвилдаа илэрхийлжээ. XX зуунд үүнийг Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдорж (1906–1937), яруу найрагч Б. Явуухулан(1929–1982), үргэлжилсэн үгийн мастер С.Эрдэнэ(1929– 1999) нар үргэлжлүүлсэн. Зохиолч Д. Батбаярын “Цахилж яваа гөрөөс” тууж 1984 онд хэвлэгдэн гарсан нь хамгийн анхны сэтгэл зүйн зохиол бөгөөд зохиолч энэ туужаараа төрийн шагнал хүртжээ.
“Гол зөрчил хайрын гурвалжинг тойрон өрнөх бөгөөд гол дүрүүдийн дотоод сэтгэлийн өчил маягаар бичигдсэн байна. Монголын утга зохиолд анх удаа хүний сэтгэлийн дотоод ертөнцийг ийнхүү нарийн гаргажээ. Зохиогч хайрын гурвалжинд хүмүүсийн хоорондын харьцааны хамгийн эмзэг цэгийг маш нарийн хөндөн дүрсэлжээ.”
Зохиолч Ц. Түмэнбаярыг орчин үеийн Монголын утга зохиолын энэ чиглэлийн төлөөлөгч гэж болно. С.Эрдэнийн шавь тэрээр утга зохиолд яруу найрагчаар хөл тавьсан боловч ердөө л“Цэцгийн сүү”, “Тэнгэрийн зүүд” гэсэн яруу найргийн хоёр ном гаргасан байна. Үндсэндээ хүүрнэл зохиол руу хандаж, “Удган”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Өнчин чавхдас дуулдаггүй”, “Өндгөн чулууны домог” зэрэг өгүүллэгийн номоо гаргажээ. “Цайны дээж” өгүүлэг нь кино зохиол болсон ба “Мэргэнд буусан чоно” өгүүлэг нь Монголын анхны телевизийн бүжгэн жүжиг болжээ.
Ц. Түмэнбаярын уран бүтээлийн гол сэдвийн нэг нь эмэгтэй хүний тавилан бөгөөд чухам энэхүү сэдэв түүний олон зохиолд илэрдэг. Гэхдээ энд би түүний “Цагаан сүүний домог”, “Удган”, “Уралын тэс мод” гэсэн гурван зохиолыг голлон үзье.

1413–1414 оны дорнод Монгол болон Ойрдын вангуудын дайныг харуулсан “Цагаан сүүний домог” өгүүллэг нь хүний сэтгэл зүйг илүү нарийн гүнзгий дүрсэлснээрээ онцлог бөгөөд зуны сайхан өдрийг дүрсэлсэн нь тулгар хоёр бүсгүй – Ойрдын хан Шарбаатарын хатан Насан, олзны бүсгүйн өвдөлт түргэссэнтэй үл авцалдан эрс зөрчилдөж байна. Үйл явдал хэрхэн эхэлснийг өгүүллэгийн дунд хэсэгт дурдсанаас уншигч олзны бүсгүй Монголжингийн нөхөр Ойрдын хан Шарбаатарт алуулж тэрээр олзлогдсоныг мэдэх бөгөөд Шарбаатар олзны бүсгүйгээс охин гарвал түүнийг амьд үлдээж, харин өөрийн хатнаас хүү төрвөл Халхуудтай хийж буй дайнаа зогсоох зарлиг буулгадаг. Хоёр бүсгүйгээс хүү охин солигдон төрж, тэр хоёр хүүхдүүдээ сольдог. Шарбаатар хоёр хүүхэд солигдсоныг таамагласан ч сүүлчийн амьсгалаа тасалж буй эхнэрийнхээ хүсэлтийг биелүүлж хоёр хүүхдийг Монголжинтэй амьд үлдээж, өөрийн хатнаас хүү гарсан гэж тунхаглана. Энэ зохиолын уран сайхны дүрслэл нь амьсгал нь тасарч буй хатны хөхнөөс асгаран буй эхийн цагаан сүү нь зохиолын төгсгөлд – нар мандахын өмнө дорно зүгээс туяардаг – сүүн цагаан туяа гэсэн зүйрлэл болдог.

Зохиолч Ц. Түмэнбаярын “Удган” өгүүллэгийг бэсрэг тууж гэж нэрлэвэл илүү зохистой. Зохиолын гол төв нь Тангуд чавганцын энэ хорвоод мэндэлснээс авахуулаад орхин явах хүртэлх бүхий л амьдрал юм. Зохиолын гол баатар удган бөгөөд уг зохиол Монголын нийгэмд шашны янз бүрийн итгэл үнэмшил, тэр тусмаа бөө мөргөлд сонирхож эхэлсэн 1993 онд хэвлэгдсэн. Нэр нь зохиолд юун тухай өгүүлэх гол санааг илтгэх бөгөөд удган гэсэн хэдэн арав дахин давтагдсан энэ л үг зохиолын утга санааг уялдуулан холбож өгнө.

Нэгдүгээр хэсэгт зохиогч Тангуд гэсэн гол баатрынхаа нэрийг гаргасан хэдий ч түүнийг Монголын уламжлал ёсоор сахил хүртэж үсээ хусуулсан эмэгтэйг нэрлэдэг – чавганц гэж тодорхойлсон. Энд зохиогч Тангуд эмгэний гадаад төрхийг дух руу нь унжсан алчуур, хумсных нь завсраар хир, шороо шигсэн хав хар гар гэхчлэн тодорхой шинжийг нь онцлон үйл явдал дунд товч дүрслэх аргыг хэрэглэсэн. Тангуд чавганц золбин нохдоос булааж авсан өттэй хонины толгой идэх бөгөөд цаашлан түүний аймшгийн овоохойг дүрсэлсэн нь гол баатраа тодорхойлсон бас нэг арга юм. Хар – гэдэг үгийг олонтаа хэрэглэсэн нь учиртай. Монгол хэлэнд энэ үг нь – ядуу, харийн, хоосон гэх зэрэг олон утгатай бөгөөд энэхүү нарийн дүрслэлийг зохиолын эхэнд, мөн төгсгөлд Тангуд чавганцын аймшигт үхлийг гаргахдаа хэрэглэжээ.

Цаашдын зохиомжийн өрнөл хоёрдох хэсэгт явагдах бөгөөд зохиогч уншигчийг Тангуд эмгэний амьдралын эхлэл - өнчин охин омгийнхаа удган болж буй зохиолын эхлэл рүү хөтлөх ба ёслол үйлийг чанд гүйцэтгэн омог отгоо сахин хамгаалж буй удганд байх ёстой бүхэн – цаа бугын арьсаар хучсан өөрийн гэсэн урц, буга, гөрөөсний элдэн зөөлрүүлсэн арьсан дэвсгэр дээр унтаж, бүлга, минжин хөнжлөөр хучлага хийж буй зэргийг тухайлан гаргасан байна.

Гэхдээ махбодиос бүтсэн хүн л болохоор Тангуд удган залуу анчинд дурлаж, ганцхан шөнө түүний тэвэрт өнгөрүүлэн хүү төрүүлж буйгаар зохиолч туужийнхаа өрнөлийг гаргажээ. Отог омгийнхан нь хүүг тэнгэрийн хишиг гэж үзнэ. Харин сэтгэл дотор нь эх хүн, удган гэсэн хоёр ертөнц тэмцэлдсэн Тангуд өөрөө хүүгээ нэг бол зодож, нэг бол хэт их эрхлүүлэн эрс тэс хандана. Ийнхүү өгүүлэл, эрэгцүүллийн аргыг хослуулснааар зохиолч Ц.Түмэнбаяр үйл явдлын тайллыг гаргана. Хүү өсөн том болж, эцэг шигээ анчин болдог. Энд түүний эцгийг яг чонынх шиг ер бусын гярхай харцтай гэж дүрсэлсэн уран сайхны арга их чухал үүрэгтэй. Олон жилийн хойно Тангуд эмгэн өөр дээр нь яг л тийм харц тусч буйг мэдрэх ч энэ нь хүүгийнх нь юм. Зохиогч хүү нь яг л эцэг шигээ ээжийгээ байнга орхин явж буйг нөхцөл байдлын дахин давталтын аргаар үзүүлж уншигчийн анхаарлыг татжээ. Энэ нь зохиогчийн нуршилгүй, нарийн тохирсон үг хэрэглэдэг өөрийн гэсэн арга юм. Онгод тэнгэртээ хандан хүүгээ алга болсныг, хэзээ ч эргэн ирэхгүйг нь мэдсэн Тангуд эмгэн омог отгоо орхин хүүгээ хайхаар таньж мэдэхгүй харь нутгийг зорьдог. Хугаран унасан удган мод Тангуд эмгэний бөө мөргөлийн ажил төгсгөл болсныг илтгэнэ.

Өөрийг нь таньж мэдэхгүй, хаанаас хэзээ ирснийг нь мэдэхгүй харийн хүмүүсийн дунд, харь нутагт Тангуд эмгэн нас нөгчиж буй нь үйл явдлын тайлал юм.

Хэл зүйн хэлбэрийн хувьд асуудал дэвшүүлж байгаа болохоор энэхүү туужийн төгсгөлийг нээлттэй гэж үзэж болох хэдий ч, мөн чанарын хувьд “Ямар ч гомдол доромжлолыг тэвчихэд бэлэн тэрээр аз жаргалтай хүмүүсийн баяр хөөрийг азгүй нэгний доромжлол гэж үзэн тэднийг хараан зүхэхдээ тайтгарлыг олдог байсан байж болох юм” гэсэн зохиогчийн байр суурийг тодорхойлсон гүн ухааны өгүүлэл юм.

Зохиолчийн “Уралын тэс мод” өгүүллэг агуулга, зохиомжоороо дээрх туужтай төстэй. Зохиолын нэр нь гол санааг гаргах бөгөөд гол дүр нь орос эмэгтэй Наташа. Зохиолч “Тэр л гудамжаар өвөл зунгүй зузаан ноосон алчуур, цэрэг хөвөнтэй куртик, урт ноосон банзалтай орос авгай хэсүүчилдэг байлаа. Тэрээр дандаа цэрэг халуун сав үүрч явах бөгөөд хажуугаар нь өнгөрөх хүмүүсийг оросоор хараан чулуу нүүлгэнэ” гэж яг “Удган” туужийнх шиг өгүүллэгийн эхэнд гол баатраа танилцуулжээ.

Тэгээд зохиолын одоогоос алс тэртээх он жил рүү буцан очно. Уралд төрсөн Наташа оросын тосгоны бусад охидын адилаар дуулан бүжиглэж, сайн хүнтэй суухыг мөрөөднө. Тэс модны цагаан цэцэг, улаан жимс өгүүллэгт хайр сэтгэл, аз жаргалтай амьдралын бэлэг тэмдэг болдог. Наташа Ваня хоёр хүүтэй болж, он жил харвасан сум шиг өнгөрсөөр дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлж, нөхөр нь фронтод яваад эргэж ирсэнгүй. Харин Наташа хүүгээсээ алс холын Монголд, Улаанбаатарын цэргийн эмнэлэгт байгаа тухай захиа аван шуудхан замд гарч хүү дээрээ ирнэ. Цэргийн эмнэлэгт хүүгээ олж, өдөр бүр хүүдээ цэргийн халуун саванд цай авчирч, асарч сувилсан боловч хүүгээ алдана. Өнчирч үлдсэн түүнд амьд явах утгагүй болж, танихгүй гудамжаар хэсүүчлэн, сайн санаатай нэгнийд хоног төөрүүлж явсаар хүүгийнхээ шарил дээр амьсгал тасарна.

Эхлээд урвуу байдлаар өгөгдсөн зохиолын санаа тайлагдаж, өрнөн эцэст нь учир шалтгааны холбоос бүхий төгсгөлд хүрдэг. Тэс модны цэцэг, жимс гэсэн уран сайхны нарийн хэсэг, зохиолчийн үе үе сонсдог “Уралын тэс мод” дуу нь гол баатраа илүү тод томруун гаргахад дөхөм болсон.

Дээр авч үзсэн гурван өгүүллэгийн санаа, дүр нь эдгээр зохиолын гол санаа болох – эхийн хайр нь нийгмийн ямар ч хурдасгагч хүч, шашны ямар ч итгэл үнэмшлээр хугалж нугалахааргүй тийм их хүчтэй, хязгааргүй гэдгийг илэрхийлэхэд захирагджээ. Энэхүү эхийн хайр нь яс үндэс хамааралгүй дэлхий ертөнцийн бүх л эхчүүдийн онцлог билээ.

Ц. Түмэнбаяр эх хүний амьдрал үр хүүхэдтэйгээ салшгүй холбоотой гэдгийг өөрийн зохиолын гол баатруудынхаа хувь тавилангаар харуулж чаджээ.

2010-09-10T22:19:00.000-07:00

Монголын анхны клиптэй дуу

2009-03-19T07:04:00.001-07:00

Монголын анхны клиптэй дуу нь поп хатагтай Сарантуяагийн дуулсан “Хагацаж чадахгүй сэтгэл” билээ. Уран бүтээлч нөхдийнхөө дунд “Хоовон” хэмээн алдаршсан хөгжмийн зохиолч Энхбаяр 1980-аад оны сүүлчээр Ц.Түмэнбаярын “Хагацаж чадахгүй сэтгэл” шүлэгт ая тааруулж Сарантуяа Шанхайд болсон Азийн страдын дуу дуулаачдын уралдааны тэргүүн байрын шагнал хүртэж байсан юм. Энэ дууг Монголын уран бүтээлч залуучууд дүрсжүүлсэнээр Монголын анхны клиптэй дуу мэндэлсэн ажээ. Түүнээс хойш Ц.Түмэнбаярын “Намар оройн дуу”-нд Х.Шонхор ая тааруулж, залуу дуучин Сэлэнгэ дуулж клид бичүүлжээ. Мөн СУИС-ийн багш хөгжмийн зохиолч Өлзийбаяр “Мартаж чадахгүй хайр” шүлэгт ая хийж, залуу дуучин Болормаа дуулснаар дээрх дуунууд бас клип бичүүлсэн байна.

“Халуун усны байшин” өгүүллэгийн зохиомж телевизүүдээр…

2009-03-19T07:03:00.004-07:00

Ц.Түмэнбаярын “Халуун усны байшин” өгүүллэгийг жүжигчин Алтаншагай оюутан ахуйдаа түүний “Мэргэнд буусан чоно” тайлан тоглолтын үеэр “Түмэнбаярын өгүүллэгийг хэн сайн унших вэ” уралдаанд уншиж, тэргүүн байрт шалгарч байсан юм. Тэрээр уншсан өгүүллэгээрээ теле зохиомж хийлгэсэн нь Монголын телевизүүдээр цацагдаж байна.

“Миний бяцхан зоргол” хүүхдийн анхны бүжгэн жүжиг бичлээ

2009-03-19T07:03:00.003-07:00

“Миний бяцхан зоргол” хүүхдийн анхны бүжгэн жүжгийн нээлтээ Дорнод аймгийн ХЗТеатрт 2009 оны 5 дугаар сард хийхээр болжээ. Тус жүжгийн хөгжмийг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Баттөмөр зохиож, Дорнот аймгийн ХЖТеатрын бүжгийн багш Оюунцэцэг дэглэж байна.

“Утгын чимэг”-т “Интернэтийн амраг” өгүүллэгээрээ оролцов

2009-03-19T07:03:00.001-07:00

Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулсан нэрт зохиолч О.Цэндийн нэрэмжит “Утгын чимэг” уралдаанд “Интернэтийн амраг” өгүүллэгээрээ оролцож шагналт байр эзлэв.

Өгүүллэгийн уралдаанд дэд байр эзлэв

2009-03-19T07:02:00.002-07:00

МЗН болон Эрдэнэт үйлдвэрийн ойд зориулан зарласан богино өгүүллэгийн уралдаанд “Эрдэнэ уулын савдаг” өгүүллэгээрээ дэд байрын шагнал хүртлээ.

Ойд зориулсан ном бүтээлцлээ

2009-03-19T07:02:00.001-07:00

Ц.Түмэнбаяр Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулан наян нэгэн зохиолчийн дурсамж “Бурхадын сархад”, “Монголын эмэгтэй зохиолчид”, 80 жилийн ойн түүхийн “Найман зууныг дагуулсан наян жил”, ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл зэрэг номыг бүтээлцлээ. Мөн хүүрнэл зохиолын уран уншлагын “Утга уянгын эгшиглэн” анхны театрчилсан тоглолтыг МЗЭ-ийг төлөөлөн СУИС, УДЭТ-тай хамтран зохион байгууллаа.

Алтан гадас одон, Буяннэмэхийн нэрэмжит шагнал хүртэв

2009-03-19T07:01:00.000-07:00

Ц.Түмэнбаяр Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойгоор “Алтан гадас” одон, Монголлын Зохиолчдын Эвлэл, Дундговь аймгийн Засаг даргын тамгын газрын хамтарсан Буяннэмэхийн нэрэмжит шагнал хүртлээ.

Уран бүтээлийн тендерт шалгарлаа

2009-03-19T06:55:00.000-07:00

Боловсрол соёл шинжлэх ухааны яамнаас 2009 онд Хүүхдийн шилдэг бүтээл туурвихад дэмжлэг үзүүлэхээр зарласан тендерт Ц.Түмэнбаярын бүрэн хэмжээний уран сайхны “Би том болмоор байна” кино нь шалгарлаа. Тус киног Ардын жүжигчин урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Жигжидсүрэн найруулж, Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн кино студэд бүтээх болжээ.

“Нар хурайлсан хийморь” номоо хэвлүүллээ

2009-03-19T06:54:00.002-07:00

Ц.Түмэнбаяр “Нар хурайлсан хийморь” өгүүллэгийн ном Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойн өмнө хэвлэгдэн гарлаа. Тус номонд түүний 20 гаруй өгүүллэг орсон байна.

Нүүдэл

2009-03-19T06:54:00.001-07:00

Номхон тэмээдийн бөх шиг
Намхан бор толгод
Толгод толгод өртөөлсөөр
Торолзон ойртох нүүдэл
Нүүдэл нүүдлийн чанд
Нүцгэн хөх уул
Нүцгэн уулын оройд
Нүүгэтэл шарах наран
Өнжин шарах наранд
Өмссөн дээл гандана
Өөжин бүүвэйд үнэгчлэх
Өөдөсхөн үр минь ч гундана
Нутгийн аалиа аргадсан
Номхон боргил заяа минь
Нохой гаслам халуунд
Нүүхгүй гээд ч яахав дээ

Улаанбаатар
1992-7-10-8-21

Энэ намрын сүүлчийн зураг

2009-03-19T06:53:00.001-07:00

Айсуй өвлийн сүрэнд ихэмсэг намар сөгдөж
Алтан шаргал навчсаа өлмийд дэвсэн гуниглана
Огторгуй дүүрэн хөвөх цагаан үүлсийн дунд
Орь ганцаар дэвэх хунгийн жигүүр тамиргүй

Хэсүүлч салхи хөлөглөсөн
миний жолоогүй хүсэл
Хэн ч юм бэ чамаас л
хайр нэхэн ганихарна
Хөвөлзөх сэтгэлийн гүнд
чиний л зураг амилахад
Хөхрөх тэнгэрийн уудам дахь
шувуудын дуу өнчирнө.

Улаанбаатар
1999 он

Гөлөг

2009-03-19T06:51:00.000-07:00

Нүдээ нээгээгүй
Нүгэлт орчлонг хараагүй
Нүцгэн бие нь шал нойтон
Нялх гөлөг гийнэн чичирнэ

Ээх наранд зогтусч
Илбэх салхинд давхийж
Эхийнхээ халуун хэвлийг эрж
Энэ орчлонд дасч ядна

Нохой төрөлд хувирсан сүнс
Нохойн заяандаа хөтлөгдөн
Үйлт хорвоогийн лайг эдлэхээр
Үснийх нь сор хатаж эхлэв.

Улаанбаатар
2004 он

НАМАР ОРОЙН ДУУ

2009-03-19T06:50:00.000-07:00

Будар будар салхинд
Бутны толгой бөхөлзөнө
Буйдхан ганц гэрийн
Өрх дээвэр сэвэлзэнэ.

Хатсан тойрмын буйрнаас
Хуурай мараа хуйларна
Ховоо татах бүсгүйн
Алчуур хормой дэрвэлзэнэ.

Тормон тэмээний гунганаа
Тооройн говиос гэгэлзэнэ
Тогтож чадахгүй сэтгэл
Толгод тойрон дэгэлзэнэ

Улаанбаатар
1991-4-30

Заг

2009-03-19T06:49:00.000-07:00

Заг би
Захгүй говийн зах би
Дэвж гарах бөх шиг
Дэргэж ирэх морь шиг
Ороож цоройх могой шиг
Оргилж буцлах булаг шиг

Заг би
Захгүй говийн зах би
Зандны үнэртэй төрөөгүй ч
Заяандаа гомдохгүй

Үзэм жимс алагласан
Үзэсгэлэнт навчис цэцэглээгүй ч
Үндэс хавсан хөрснөөсөө
Үхсэн хойноо ч хагдрахгүй

Гучин гурван говь
Гурван сар шуурахад
Дороо сөхөрч уналгүй
Талаа түшиж өндийсөн

Хур гуйж
Хурмаст өөд сарвайсаар
Хувхай болтлоо хатсан ч
Хөвчид нахиалж зүүдлээгүй

Голоо хүртэл нэвчсэн
Нарны илчтэйдээ бардам
Тэнгэрээс өгөөгүй хурыг
Газраас олсондоо омой

Үлэг гүрвэлийн удам
Өндөгөө итгэж үлдээсэн
Эрт урьдын домог
Элсэн дороос нь лугших
Элэнц хуланцын говьдоо
Эзэн нь болсондоо босоо.

Улаанбаатар
1989-12-4

Монгол гэр

2009-03-19T06:48:00.000-07:00

I.
Орж гарсан олны хөлд
босго нь элэгдэж
тотго нь өндөрссөн
Аавын минь бор гэр
Орон хот, алс газар явахад
Аргалын гал,
утаа нь хүртэл санагддаг
Борцны нь үнэр дээвэртээ нэвчтэл
цайгаа даргиулсан
Ээжий минь дулаан гэр

Өд нь гүйцсэн шувуу шиг
огторгуйн хөлгөөр хөөрөхөд
Өндөг шиг бяцхан харагдсан
миний жаахан гэр
Ойр холын аянд
Олон ч удаа намайг үдэж
Ээрэм талдаа аргамжаатай тором шиг
Элсэн дундаа торойж үлдсэн дээ

II
Үүд нь үргэлж нээлттэй гэж
Үнсий нь салхи хөндөөгүй
Орой нь цоорхой тоонотой гэж
Од харваж унаагүй
Үрийн бүүвэйнд зүүрмэглэж
Үүрийн гэгээнээр сэрж
Ассан гал нь хэвээрээ
Аралтай тэргэнд ачигдсан
Миний ардын гэр

Туулсан олон зууны
Шуургалан өнгөрөх салхинд
Туурга нимгэрч байснаас биш
Тулга хөрч үзээгүй
Миний монгол гэр ээ.

Улаанбаатар
1987-4-10

ЗҮҮД

2009-03-19T06:47:00.000-07:00

Мишигийн Цэдэндоржид

Буцаж ирэхгүй таны минь
Булшин дээрх гэрээс
Бороо салхинд элэгдэж
Бодлоос холдоод байхад
Тэргэл сартай тэр шөнө
Таныгаа би зүүдэллээ
Тэнгэртээ үхсэн бүргэдийн сүнс
Тэрлэгний минь энгэрийг тэмтэрлээ
Бурхан буудайн салхи
Гэгэлзэн гэгэлзэн ойртов оо
Буурал хяруу унасан
Анхны минь үсийг үнсэв ээ
Будант холын тэртээгээс
“Чи минь ирээч” гэж
Будар будар салхиар
Шивнээд байх шиг санагдав аа
Уйлж байх юм, би чинь
Учирлаж байх юм, та минь
Үнэний зай эзгүйрэхэд
Үгүйлээд байдаг юм аа, таныгаа
Үзсэн амссан болгоноо
Яримаар байдаг юм аа, тандаа
Нүгэл дийлсэн хорвоод
Нүдээ олж төрөөгүй ээ бид
Ховоор хооллосон хорвоогийн
Хормойд чирэгдэж үлдсэн
Даанч гэнэн намайгаа
Дагуулаад явахгүй яав даа.

Улаанбаатар
1992-12-21

* * *

2009-03-19T06:46:00.001-07:00

Уулзалгүй удахад
сэтгэл нэг л гансраад...
Уйтгартай ч юм шиг
жаргалтай ч юм шиг
чамайгаа үгүйлээд...
Гэнэ гэнэхэн уйлмаар ч... дуулмаар ч...
Гэрэвшиж бишүүрхээд буцаж гүймээр ч...
Тогтож чадахгүй догдолж дэвхцэх зүрх минь
Товчоо олохгүй энгэрээ тэмтчих гар минь
Дуу алдам, торгон агшныг хүсээд байна
Дурлалд живж,
тачъяангуйн тэнгэрт хөвмөөр байна
Шимширтэл санасан элгээ дэвтээж
шүүрс алдмаар...
Шунаг уруул, зөөлөн гарт чинь үнгэгдмээр...

Хайр асгарах энгэрт минь
нялхран нялхран эрхлээч дээ
Халуу шатсан цээжинд минь
ивлэн ивлэн эрхлээч дээ
Чамдаа би цэцэг шиг дэлгэрье,
хайрт минь
Чинийхээ сульдтал жаргахыг
чимчигнэтэл мэдэрье, даанч сайхан!

Мэнгэ

2009-03-19T06:45:00.000-07:00

Гал халуун хайрандаа
Шатаж үхэхийн цагт
Гамшигт дурлалын амт
Гашуун үнэнийг шингээсэн
Аз эзийн нулимс болж
Алаг нүднээс минь унана би
Зүрхний гуниг тоссон
Зүүдэн хар мэнгэ болж
Саруул царайг чинь тодруулан
Хацар дээр чинь ургана
Эрлэг хараад эгдүүцмээр
Ихэмсэг охид ч анзаармаар
Эгэлхэн атлаа ад нөхцсөн
Ийм л нэгэн мэнгэ болно би
Орчлонг орхин одохын чинь цагт
Од болж харвана.
Тайлагдашгүй нууц
Таавар болоод оньсого
Тамд ч хамт, диваажинд ч хамт
Тавилан заяаны чинь ганц мэнгэ болно би

Улаанбаатар
1991-1-6

* * *

2009-03-19T06:44:00.002-07:00

Сайхан чиний хойноос
санаа алдан гансрах гэж
Сартай шөнийн уртад
чамайг мөрөөдөн тарчлах гэж
Нутгийн чинь үнэр шингэсэн
үсийг чинь үнсэж согтлоо
Нуурын чинь ус мэлмэрэх
нүдийг чинь ширтэж согтлоо
Охин хонгор наснаас минь хождож иржээ чи минь
Оройтсон шувуудаа үдэх нуур шиг үлдэнэ би чинь
Зүүднээсээ үргээж чадахгүй хүслэн минь болно чи
Зүрхнээсээ хагацааж чадахгүй
шаналан минь болно чи

Улаанбаатар
1991-4-30

* * *

2009-03-19T06:44:00.001-07:00

Учирсан болгондоо зориулж
шүлэг бичиж явсангүй
Уулгамч зангаар тэр бүрт
ухаангүй дурлаж явсангүй
Гэгэлгэн дууны аянд цайлган итгэл сэмэрч
Гил хар үсэнд минь
насны хяруу унахад
Гэнэдсэн хайрын үг
зүрхний шархыг сэдрээв үү
Гундсан насыг минь аргадан
зүүдэн дундаас амилав уу
Дэвэлзсэн ааш минь номхорч
эрвэлзсэн харц тогтоход
Тэсгэл алдсан хүслээр
адгаж наддаа ирэв үү
Хэнзхэн хайр нялхарч
томоогүй гэнэн аашлах нь
Хэнийх нь ч буруу юм бэ дээ
миний ижил “тэнэг“ минь
Гандсан хөх салхи шиг
дотор жихүүцэх үдшээр
Ганихарсан хагацлын гунигт
сэтгэл хөндүүрлэж ханасан шүү
Гарцаагүй энэ дурлал
намайг олзлох ёстой юм бол
Гараа аль, хамтдаа живье
АЛДВАЛ Ч АЛДАГ!

Улаанбаатар
1999-7-12

* * *

2009-03-19T06:42:00.002-07:00

Шар навчсын шуурга газар дэлхийг нөмөрч
Шаналсан эхийн сэтгэл шиг
уймраа салхин гиншиж
Энэ намрын өнгө цаанаа л нэг гунигтай
Эгэлхэн миний сэтгэлд ч
цасан шамарга хаялаасай
Сул орхисон үсээр минь
салхи дураараа наадна
Сульдтал дурласан сэтгэлээр минь
чи минь зоргоороо тоглоно.

Улаанбаатар
1999-9-22

* * *

2009-03-19T06:42:00.001-07:00

Чинийхээ төлөө би
үзсэн жаргалаа чамлаж
Чинийхээ төлөө би
үснийхээ цагааныг аргадаж
Чинийхээ төлөө би
үйлийн үрд сөгдөж
Чинийхээ төлөө би
үхлийг мартаж амьдарна.

Ван гогийн зургууд

2009-03-19T06:39:00.000-07:00

1.
Итгэмээргүй тэнэг Ван Гог чамайг
Илбэдээд ч болов сэрээх юмсан
Солиорохдоо таталсан чиний зургууд
Сохор зоосны үнэгүй хаягдсан ч
Өнөө цагийн хонжоо хайгчдын
Өвөр түрийг “ногооноор” дүүргэнэ.
Турж үхсэн чиний ходоодыг
Тулам тулам будаагаар дүүргэхсэн.
2.
Улаан тутрагийн тариалангийн талбайд
Усан нулимс цусан өнгөтэй болж
Дэндүү хурц улаан туяанд
Дэлхийн нар бүдгэрч байхад
Дэмийрсэн Ван Гог Японыг зүүдлэж
Дэвэрсэн сэтгэлээ янханд эзлүүлж
Чихээ огтолсон гашуун тунирхал
Чимээгүйхэн чиний зүрхэнд асгарсан
Чихээ огтолсон цусны чинь үсэрхийд
Чивэлт эмсийн тачъял хөдөлж байна.
Дөжиртөл хашгирлаа ч юу ч сонсохгүй
Дүлий орчлонд чихээр ч яах юм.

Хатсан бийр дахиад дэвтэхгүй
Халаглан дуудлаа ч Ван Гог төрөхгүй.

3.
Холын хүсэл, намрын салхи
Хонгор зүс, наалинхай ааш
Улаан үзэмний цагаан тариалан
Уйлуулсан орчлонгийн инээсэн даажигнаа
Ван Гогийн зургууд

Салхин сэнсний жигдхэн эргэлт
Самуурсан сэтгэлийн чихарсан чимээ
Далай шиг амьдралын давчуухан зөрөг
Далласан зовлонгийн гарцаагүй тохиол
Ван Гогийн зургууд

Хоригдлын өрөө амьдралын амсхийлт
Чахалзуурт чангарах цаазын олс
Үгүйртлээ цөлмүүлсэн нүцгэн мөчир
Үндсээ үгүйлж хорчийсон навчис
Ван Гогийн зургууд

Ажилд нухлагдаж сульдсан гараараа
Алаг үрээ энхрийлэн тэврэхэд
Тариан талбайн нугачааг элэглэх
Духны нь үрчлээнд хйлс бүдчинэ.
Ван Гогийн зургууд

Үнгэгдсэн цаас шиг эрвээхэй чавганц
Үнсэлтийн халууныг үгүйлэн гансрахдаа
Дол цохисон хйгшин эрийн
Дотоожны үнэрт ой гутавч
Өсгөлүүн охидын чийрэг шилбийг
Өөхөлсөн нүдээрээ ширэв татна.
Ван Гогийн зургууд

Дундуур шатсан лааны үлдэгдэл
Дутуу татсан тамхины иш
Гунигтай савлах дүүжин дэнлүү
Гудамжны үзүүрээс ёлтойтол ширтэнэ.
Уруулын будагтай жүнжний ёроолд
Улаахан дарсны охь тунана
Цөмөөд хаясан самрын яс
Цөхөртлөө хүлээсэн итгэлийн сүнс
Билъяардын ширээ, оноогүй бөмбөг
Бяцхан охины томоогүй шохоорхол
Ван Гогийг зургууд
4.
Хатсан мөчрөөс амь олж
Харанхуй шөнөөс гэгээ шүүрч
Тэмтчин мөлхөх бяцхан навчис
Тэнгэр өөд тэмүүлэн хашгирна.
Ван Гогийн зургууд

Хараал дундаас ерөөл төрдгийг
Хагацал дундаас учрал ирдгийг
Нулимсан дунд инээж болдгийг
Нуусан ч эс нуусан ч
Нүдэнд үзүүлж, чихэнд дуулгах
Ван Гогийг зургууд
Зөн совин даллана.
Зөвхөн үнэнээрээ л…

Улаанбаатар
2004 он